جهرم خبر، در میانِ نمادهایِ اقلیمیِ جهرم، نخل جایگاهی فراتر از یک درختِ ساده دارد؛ این درخت راویِ تاریخ، استقامت و هویتِ این دیار است.
اما آیا تاکنون به این اندیشیدهایم که نامِ این درختِ مقدس در گذرِ زمان چه مسیرِ پرفراز و نشیبی را طی کرده است؟ احمد ضابطی جهرمی، پژوهشگرِ فرهنگِ عامه، با نگاهی موشکافانه به گویشِ کهنِ جهرمی، ما را به سفری در اعماقِ تاریخِ این واژهها میبرد.
«مُخ»؛ یادگاری از زبان پهلوی
به گفتهیِ ضابطی جهرمی، اگر به دنبالِ واژهای اصیل و باستانی برایِ نخل باشیم، باید به سراغِ واژهیِ زبان پهلویِ «مُخ» برویم. این واژه، تهماندهای از زبانِ نیاکانِ ماست که هنوز هم در لایههایِ زیرینِ گویشِ جهرمی به حیاتِ خود ادامه میدهد. اگرچه امروزه واژگانِ دیگری بر زبانها جاری است، اما ریشههایِ این واژه در جایجایِ جغرافیا و حافظهیِ تاریخیِ جهرم باقی مانده است.
از «مُخَک» تا «مُخِ لنگ»؛ ردپایِ یک واژه در جغرافیا
برایِ دیدنِ بقایایِ واژهیِ «مُخ»، نیازی به کندوکاوِ متونِ کهن نیست؛ کافی است به جادهیِ جهرم به شیراز نگاهی بیندازیم. منطقهیِ «مُخَک» (به معنایِ نخلِ کوچک) که بعد از «قطبآباد» واقع شده، یادگاری زنده از این واژهیِ کهن است؛ جایی که هنوز آبانبار و کاروانسرایِ مشهورش، با نام «اُو وَنبارِ مُخَک» (آبانبارِ مُخک)، خاطراتِ مسافرانِ قدیم را در خود نگه داشته است.
اما این تنها نقطه نیست. در حافظهیِ قدیمیهایِ محلهیِ «جُبذر»، نامی دیگر نیز به گوش میرسد: «مُخِ لنگ»؛ بازارچهای متشکل از چند مغازه که در نزدیکیِ گرمابهیِ عمومیِ دهبانی واقع شده بود و نشان میدهد که «مُخ» تا همین دهههایِ اخیر، بخشی جداییناپذیر از واژگانِ روزمرهیِ مردمِ جهرم بوده است.
«تَرُک»؛ مهمانی با هفتصد سال قدمت
در مقابلِ ریشهیِ باستانیِ «مُخ»، واژهیِ «تَرُک» در مقیاسِ تاریخِ زبان، یک تازهوارد محسوب میشود. به زعمِ پژوهشگران، این واژه که امروزه در گویشِ جهرمی بسیار پرکاربرد است، سابقهای حدوداً ۷۰۰ ساله دارد. نکتهیِ جالبِ توجه دربارهیِ «تَرُک»، دلالتهایِ معناییِ آن است؛ واژهای که در گویشِ جهرمی دو معنایِ متفاوت را در دلِ خود جای داده است: نخست به معنایِ «بالابلند و افراشته» (که به قامتِ رعنایِ نخل اشاره دارد) و دوم به معنایِ «پیشانی».
کلامِ آخر
واکاویِ واژگانیِ احمد ضابطی جهرمی، فارغ از یک بحثِ زبانشناختیِ خشک؛ بازخوانیِ هویتی است که در حالِ فراموشی است. دانستنِ اینکه درختِ نخل، پیش از آنکه «تَرُک» نامیده شود، «مُخ» خوانده میشد، ما را با عمقِ پیوندِ نیاکانِ ما با این سرزمین و زبانِ پارسیِ میانه پیوند میدهد. حفظِ این واژهها، در حقیقت حفظِ شناسنامهیِ فرهنگیِ جهرم است.