جهرم خبر، در محله دشتاب جهرم، خانه مرحوم کربلایی حسین تنها محل زندگی یک خانواده نبود؛ جلسات هفتگی دعای سمات و مجالست با عالمان دینی، فضایی ساخته بود که فرزندان این خانه از کودکی با دعا، قرآن و آموزه‌های اخلاقی آشنا می‌شدند. محمدمهدی شجاعی‌فرد در چنین محیطی پرورش یافت؛ جوانی که بعدها در کنار فعالیت‌های انقلابی و مذهبی و فرهنگی، مسئولیت‌های گوناگونی را در عرصه آموزش، مدیریت اجرایی، پشتیبانی جنگ، قانون‌گذاری و آموزش عالی بر عهده گرفت.
در مرور زندگی او، از یک سو می‌توان رد پای نوجوانی را دید که برای شرکت در نماز جمعه، مسیر دشتاب تا کوشکک را پیاده طی می‌کرد و در مجالس عزاداری اهل‌بیت(ع) نوحه می‌خواند و از سوی دیگر، با مردی روبه‌رو شد که سال‌ها بعد در جایگاه‌های مدیریتی و سیاسی، پیگیری مسائل مردم و حساسیت نسبت به بیت‌المال را از معیارهای مهم مسئولیت خود می‌دانست.
از خانه‌ای در دشتاب تا مکتب‌خانه‌های قدیمی جهرم
محمدمهدی شجاعی‌فرد، فرزند مرحوم کربلایی حسین، در یکی از روزهای گرم تابستان سال ۱۳۲۶ در خانواده‌ای مذهبی و ارادتمند به خاندان عصمت و طهارت(ع) در محله دشتاب جهرم به دنیا آمد. پدرش از معتمدان و نیک‌نامان محله بود و در بازار زندیه جهرم، در بازار پارچه‌فروشان، مغازه بزازی و پارچه‌فروشی داشت.
فضای خانه نیز با محافل مذهبی و حضور اهل علم پیوند خورده بود. جلسات هفتگی دعای سمات با سخنرانی مرحوم آیت‌الله حاج شیخ حسین شب‌زنده‌دار جهرمی و دیگر بزرگواران برگزار می‌شد و این نشست‌ها، فرصتی برای آشنایی اعضای خانواده با آموزه‌های دینی و اخلاقی فراهم می‌کرد.
محمدمهدی از همان سال‌های کودکی با این فضا خو گرفت. علاقه به مجالس مذهبی و انس با عالمان دینی، به‌تدریج در رفتار و علایق او جایگاهی ثابت پیدا کرد؛ مسیری که در سال‌های نوجوانی با حضور در نماز جمعه و فعالیت در هیئت‌های مذهبی ادامه یافت.
او در طول سال به خصوص دد ماه مبارک رمضان، همراه اعضای خانواده، مسیر محله دشتاب تا محله کوشکک را پیاده طی می‌کرد تا در نماز جمعه عالم مستجاب الدعوه مرحوم آیت‌الله سید علی‌اکبر آیت‌اللهی در مسجد امام حسین(ع) شرکت کند. این رفت‌وآمدها تنها نشانه‌ای از علاقه او به عبادت نبود؛ بخشی از زندگی روزمره جوانی بود که پیوند با محافل دینی را در کنار دیگر فعالیت‌هایش حفظ می‌کرد.
نخستین تجربه‌های آموزشی شجاعی‌فرد نیز در مکتب‌خانه‌های قدیمی جهرم شکل گرفت. او در مکتب‌خانه ملا قنبر جمالی‌فرد، روبه‌روی مسجد بهارستان در محله دشتاب، آموزش دید و مدتی نیز به مکتب‌خانه بی‌بی‌سید در کوچه گود دشتاب رفت. آشنایی با قرآن کریم و آموزش‌های ابتدایی آن روزگار، بخشی از تجربه تحصیلی او در سال‌های نخست زندگی بود.
پس از آن، تحصیلات رسمی را در مدارس سعدی و شاپور جهرم آغاز کرد، دوره اول متوسطه را در دبیرستان فردوسی گذراند و در دبیرستان خواجه نصیر به پایان رساند. علاقه او به آموختن در سال‌های بعد نیز ادامه یافت و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در دهه ۱۳۷۰ مدرک کارشناسی برنامه‌ریزی اجتماعی را دریافت کرد.
نوحه‌هایی که در محرم جهرم طنین‌انداز می‌شد
بخش مهمی از خاطرات جوانی محمدمهدی شجاعی‌فرد با مجالس عزاداری محرم و نوحه‌خوانی در محله‌های قدیمی جهرم گره خورده است. او از نوجوانی به مداحی روی آورد و در شمار نوحه‌خوانان قدیمی شهر در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ قرار گرفت.
ارتباط معنوی او با عالمان دینی، به‌ویژه آیت‌الله حق‌شناس جهرمی، در این مسیر نیز اثرگذار بود. شجاعی‌فرد از ارادتمندان این استاد اخلاق بود و در مجالس مذهبی، اشعاری را که از آن عالم بزرگ و دیگر شاعران و مداحان در اختیار داشت، اجرا می‌کرد.
از جمله نوحه‌هایی که در سوگ حضرت علی‌اصغر(ع) می‌خواند، اثری از آیت‌الله حق‌شناس جهرمی بود که با این ابیات آغاز می‌شد:
«ای اصغر شیرین‌زبان، عندلیب من
ای نوبهار باغ زهرا، بی‌نصیب من»
در خاطرات نقل‌شده از زندگی او، از پیوند عاطفی‌اش با آیت‌الله حق‌شناس یاد شده است؛ پیوندی که حتی با نقل خاطره‌ای از خوابی صادقه هم‌زمان با درگذشت این عالم وارسته همراه شده است.
فعالیت‌های مذهبی شجاعی‌فرد به حضور در مجالس محدود نبود. در شب‌های محرم، از جوانان فعال محله دشتاب به شمار می‌رفت و در گردهم آوردن نوجوانان و جوانان برای حضور در مسجد بهارستان نقش داشت. این مسجد در آن سال‌ها از کانون‌های شکل‌گیری دسته‌های سینه‌زنی محله بود و او با حضور مستمر خود در زنده نگه‌داشتن این سنت سهم داشت.
شجاعی‌فرد شماری از نوحه‌های اتقلابی سروده‌شده به قلم برادرش، دکتر محمدحسن شجاعی‌فرد، را نیز در مجالس عزاداری اجرا می‌کرد. از جمله این اشعار، نوحه‌ای با این ابیات بود:
«دست استعمار بشکستی تو ای نور خدا
کردی اکبر را فدا، کردی اصغر فدا»
در نوحه دیگری که در مسیر دسته‌های عزاداری خوانده می‌شد، این ابیات به گوش می‌رسید:
«رفتم به دشت کربلا، من بهر آزادی
انقلاب من رنگ خون دارد
نی سفید و زرد و نیلگون دارد»
نوحه مشهور شب عاشورا با مطلع «امشبی را شه دین در حرمش مهمان است» نیز سال‌ها با صدای او در مجالس عزاداری طنین داشت. او علاوه بر محله دشتاب، در مکان‌های مذهبی دیگری از جمله مسجد نو، مسجد بازار، امامزاده ابراهیم و امامزاده اسماعیل(ع) به نوحه‌خوانی برای عزاداران و سینه زنان محله دشتاب می‌پرداخت.
برای شجاعی‌فرد، عزاداری اهل‌بیت(ع) بخشی ماندگار از زندگی بود؛ علاقه‌ای که از سال‌های جوانی آغاز شد و در کنار فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و اجرایی او ادامه پیدا کرد.
کتابخانه اسلامی؛ جایی برای فرهنگ و اندیشه انقلابی
پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، فعالیت‌های محمدمهدی شجاعی‌فرد تنها به مجالس مذهبی و نوحه‌خوانی محدود نبود. او از جوانان فعال و انقلابی جهرم به شمار می‌رفت و در عرصه‌های فرهنگی نیز حضور داشت.
در مقطعی، مسئولیت کتابخانه اسلامی جهرم را بر عهده گرفت؛ کتابخانه‌ای که جایگاه جوانان انقلابی شهر بود و به همت مرحوم آیت‌الله حاج شیخ حسین شب‌زنده‌دار جهرمی بنیان‌گذاری شده بود. این مجموعه در کنار کارکرد معمول خود، فضایی برای مطالعه، تبادل اندیشه های انقلابی و آشنایی جوانان با مسائل اجتماعی و فرهنگی روزگار فراهم می‌کرد.
حضور شجاعی‌فرد در چنین محیطی، از علاقه او به فعالیت فرهنگی و پیوند میان باورهای دینی و مسئولیت اجتماعی حکایت داشت. او در فضایی رشد کرده بود که محافل مذهبی، آموزش و فعالیت اجتماعی در کنار یکدیگر قرار داشتند؛ تجربه‌ای که بعدها در مسئولیت‌های اجرایی و مدیریتی او نیز ادامه یافت.
از تجربه کار در بانک و اداره برق تا مسئولیت‌های پس از انقلاب
پس از گذراندن دوران سربازی، شجاعی‌فرد مدتی در بانک مشغول به کار شد، اما از شرایط این شغل رضایت نداشت و برای ادامه فعالیت به تهران رفت و در اداره برق مشغول شد. این جابه‌جایی‌ها بخشی از مسیر حرفه‌ای او را شکل داد و مقدمه‌ای برای ورود به عرصه‌های گسترده‌تر اداری و اجرایی شد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسئولیت‌های او تنوع بیشتری پیدا کرد. ریاست اداره آموزش‌وپرورش جهرم، مسئولیت پشتیبانی جنگ و رزمندگان جهرم، قائم‌مقامی و نمایندگی تام‌الاختیار استانداری فارس، فرمانداری، نمایندگی مردم جهرم در دوره‌های چهارم و پنجم مجلس شورای اسلامی و دبیری منطقه یک دانشگاه آزاد اسلامی، از جمله مسئولیت‌هایی بود که در کارنامه او ثبت شد.
این مسیر، شجاعی‌فرد را از محیط آموزشی و فرهنگی شهرستان به عرصه‌های مدیریتی استان و سپس مجلس شورای اسلامی رساند. در هر یک از این جایگاه‌ها، با مجموعه‌ای از وظایف و مسائل متفاوت روبه‌رو بود؛ از امور آموزشی و پشتیبانی جبهه‌ها تا مدیریت اجرایی، پیگیری مطالبات مردم و هماهنگی میان واحدهای دانشگاهی.
آموزش‌وپرورش؛ مسئولیت در برابر نسل آینده
ریاست اداره آموزش‌وپرورش جهرم، یکی از بخش‌های مهم کارنامه مدیریتی شجاعی‌فرد بود. آموزش‌وپرورش به‌طور مستقیم با زندگی دانش‌آموزان، معلمان و خانواده‌ها ارتباط دارد و اداره آن نیازمند شناخت شرایط اجتماعی، پیگیری مسائل مدارس و مدیریت امکانات موجود است.
آشنایی او با فضای فرهنگی و اجتماعی جهرم و شناختی که از جامعه محلی داشت، در این مسئولیت اهمیت پیدا می‌کرد. با این حال، برای ترسیم دقیق‌تر عملکرد او در این دوره، بررسی اسناد و گزارش‌های رسمی آموزش‌وپرورش شهرستان می‌تواند جزئیات بیشتری از اقدامات و نتایج مدیریتی او به دست دهد.
پشتیبانی از رزمندگان در روزهای دشوار جنگ
با آغاز جنگ تحمیلی، پشتیبانی از جبهه‌ها به یکی از مسئولیت‌های مهم در پشت خطوط مقدم تبدیل شد. سامان‌دهی نیروها، تأمین نیازها، هماهنگی‌های اجرایی و پیگیری امور رزمندگان، بخشی از فعالیت‌هایی بود که برای تداوم حضور نیروها در جبهه ضرورت داشت.
محمدمهدی شجاعی‌فرد نیز مسئولیت پشتیبانی جنگ و رزمندگان جهرم را بر عهده گرفت و در این عرصه فعالیت کرد. این مسئولیت با باورهای مذهبی و روحیه خدمتگزاری او پیوند داشت؛ چراکه خود حقیقتا رزمنده بود و حمایت از رزمندگان و کمک به پیشبرد امور جبهه‌ها را بخشی از وظیفه اجتماعی و اعتقادی خود می‌دانست.
در کنار فعالیت‌های مذهبی و فرهنگی سال‌های پیش از انقلاب، این تجربه، شجاعی‌فرد را با شکل دیگری از خدمت عمومی روبه‌رو کرد؛ مسئولیتی که در آن، هماهنگی و پیگیری امور می‌توانست در پشتیبانی از نیروهای حاضر در میدان جنگ اثرگذار باشد.
از مدیریت استان فارس تا فرمانداری شیراز
مسئولیت قائم‌مقامی و نمایندگی تام‌الاختیار استانداری فارس، شجاعی‌فرد را در سطحی گسترده‌تر از مدیریت اجرایی قرار داد. پس از آن نیز فرمانداری شیراز را بر عهده گرفت؛ مسئولیتی که با اداره امور عمومی و پیگیری مسائل شهری و هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف اجرایی همراه بود.
تجربه فعالیت در جهرم و شناخت مسائل شهرستان، در کنار حضور در سطوح بالاتر مدیریتی، بخشی از مسیر حرفه‌ای او را شکل می‌داد. در روایت‌های مربوط به این دوره، بر تلاش او برای پیگیری امور و رسیدگی به مسائل اجرایی تأکید شده است؛ هرچند ارزیابی دقیق دستاوردهای هر دوره، به بررسی مستندات و گزارش‌های رسمی نیاز دارد.
دو دوره نمایندگی؛ جهرم در کانون پیگیری‌ها
محمدمهدی شجاعی‌فرد در دوره‌های چهارم و پنجم مجلس شورای اسلامی، نمایندگی مردم جهرم را بر عهده داشت. این دوره از زندگی او، به دلیل ارتباط مستقیم با مطالبات شهرستان و امکان پیگیری مسائل منطقه در سطح ملی، جایگاه مهمی در کارنامه‌اش دارد.
بر اساس روایت اطرافیان و همکاران، او در دوران نمایندگی فردی پرتلاش و پیگیر بود و برای پیشبرد طرح‌ها و برنامه‌های زیربنایی و روبنایی جهرم کوشش می‌کرد. حضور در کمیسیون‌های مجلس، دنبال کردن مسائل منطقه و جلب توجه وزرا و مسئولان به نیازهای شهرستان، از جمله جنبه‌هایی است که در توصیف عملکرد او مطرح شده است.
نمایندگی برای او، بنا بر این روایت‌ها، صرفاً یک جایگاه سیاسی نبود؛ مسئولیتی در برابر مردمی بود که مطالبات و مشکلات خود را از مسیر نماینده‌شان پیگیری می‌کردند. شجاعی‌فرد می‌کوشید از ظرفیت‌های قانونی و مدیریتی این جایگاه برای طرح مسائل جهرم و فراهم شدن زمینه توسعه شهرستان استفاده کند.
در کنار پیگیری امور عمرانی و اجرایی، حساسیت نسبت به حفظ اموال عمومی و صیانت از بیت‌المال، از ویژگی‌هایی است که آشنایانش در توصیف دوره نمایندگی او بر آن تأکید می‌کنند. بنا بر نقل آنان، شجاعی‌فرد در بررسی و تأیید امور به‌سادگی از کنار مسائل نمی‌گذشت و رعایت ضوابط و اصول اخلاقی را جدی می‌گرفت؛ رویکردی که گاه می‌توانست نارضایتی برخی افراد را به دنبال داشته باشد.
برای ثبت دقیق‌تر عملکرد او در این دو دوره، بررسی سوابق مجلس، طرح‌ها، مکاتبات و گزارش‌های اجرایی شهرستان اهمیت دارد. چنین اسنادی می‌توانند تصویری روشن‌تر از میزان اثرگذاری پیگیری‌های او و دستاوردهای دوران نمایندگی ارائه دهند.
دانشگاه آزاد؛ ادامه مسیر در آموزش عالی
پس از تجربه مدیریت اجرایی و نمایندگی مجلس، شجاعی‌فرد در عرصه آموزش عالی نیز به فعالیت پرداخت و دبیری منطقه یک دانشگاه آزاد اسلامی را بر عهده گرفت؛ منطقه‌ای شامل استان‌های فارس، بوشهر و کهگیلویه‌وبویراحمد.
گستردگی این مجموعه دانشگاهی، هماهنگی میان واحدها و پیگیری مسائل آموزشی و اداری را به بخشی از مسئولیت او تبدیل می‌کرد. در روایت‌های مربوط به این دوره، از تلاش او برای پیشبرد امور منطقه و پیگیری مسائل دانشگاهی یاد شده است.
این مسئولیت را می‌توان ادامه مسیری دانست که پیش‌تر در آموزش‌وپرورش آغاز شده بود؛ مسیری که در آن، آموزش و مدیریت مجموعه‌های مرتبط با تربیت و دانش، در کنار دیگر مسئولیت‌های اجرایی و سیاسی او قرار داشت.
پاک‌دستی؛ معیار او برای پذیرش و انجام مسئولیت
در میان ویژگی‌هایی که درباره محمدمهدی شجاعی‌فرد نقل شده، پاک‌دستی و حساسیت نسبت به بیت‌المال جایگاهی برجسته دارد. بنا بر روایت نزدیکان و آشنایان، او مسئولیت عمومی را فرصتی برای بهره‌مندی شخصی نمی‌دانست، بلکه آن را امانتی می‌شمرد که باید با دقت و رعایت اصول اخلاقی از آن پاسداری کرد.
این حساسیت، به گفته اطرافیان، در تصمیم‌های مالی و بررسی امور اجرایی نیز نمود داشت.
پاک‌دستی در مدیریت، تنها به پرهیز از تخلف مالی محدود نیست؛ در دقت در تصمیم‌گیری، رعایت حقوق مردم، پاسخ‌گویی و جلوگیری از تضییع منابع عمومی نیز معنا پیدا می‌کند. در روایت زندگی شجاعی‌فرد، تأکید بر این ویژگی با دیگر جنبه‌های شخصیت او، از جمله دینداری، مسئولیت‌پذیری و دغدغه خدمت به مردم، پیوند خورده است.
از دیگر ویژگی‌هایی که درباره او نقل شده، صراحت بیان و حساسیت نسبت به مسائل مالی و اجرایی بود. برخی کارشناسان مالی نیز دیدگاهها و تحلیل‌های اقتصادی او را مورد توجه قرار می‌دادند. این توصیف‌ها، تصویری از مدیری ارائه می‌کند که بررسی دقیق امور و رعایت ملاحظات مالی را بخشی از مسئولیت خود می‌دانست.
خدمت بدون هیاهو؛ وقتی نتیجه کار مهم‌تر از نام افراد است
در خاطرات اطرافیان شجاعی‌فرد، پرهیز از خودنمایی نیز از ویژگی‌های شخصیتی او به شمار می‌رود. بنا بر این روایت‌ها، اگر پیشنهادی برای حل مسئله‌ای یا بهبود امور جامعه داشت، گاهی ترجیح می‌داد فرد دیگری آن را مطرح و پیگیری کند تا اصل پیشنهاد به نتیجه برسد.
در چنین رویکردی، نتیجه کار و رفع مشکل مردم بر دیده شدن نام فرد مقدم است. این ویژگی در کنار روحیه پیگیری و مسئولیت‌پذیری، بخشی از تصویری است که آشنایان او از شیوه کار و تعاملش با دیگران ارائه می‌کنند.
شجاعی‌فرد در طول سال‌های فعالیت، با گروه‌های مختلفی از مردم و همکاران در ارتباط بود. آشنایی با محافل مذهبی و فرهنگی جهرم، تجربه حضور در آموزش‌وپرورش و مسئولیت‌های اجرایی و سیاسی، او را در موقعیت تعامل با طیف‌های گوناگون جامعه قرار داده بود. در روایت زندگی او، مردمی بودن با توجه به مسائل واقعی جامعه و تلاش برای یافتن راه‌حل در چارچوب مسئولیت‌ها معنا پیدا می‌کند.
از مجالس عزاداری تا اخلاق مدیریتی
با وجود مسئولیت‌های متعدد، پیوند محمدمهدی شجاعی‌فرد با باورهای مذهبی در طول زندگی‌اش ادامه یافت. شرکت در نماز جمعه، حضور در مجالس دعا و عزاداری، ارتباط با عالمان دینی و سال‌ها نوحه‌خوانی در مجالس محرم، تنها به دوران کودکی و جوانی او محدود نماند؛ این علایق، بخشی از هویت شخصی و اجتماعی‌اش را شکل داده بودند.
او از دوستداران حضرت سیدالشهدا(ع) بود و ارادت به خاندان عصمت و طهارت(ع) در زندگی‌اش جایگاهی محوری داشت. در کنار این ارادت، به گفته آشنایان، نسبت به برداشت‌های نادرست از آموزه‌های اسلامی و مسائل فکری و اجتماعی نیز حساس بود و برای شناخت دقیق‌تر مبانی دینی، به ارتباط با عالمان و محافل مذهبی اهمیت می‌داد.
در نگاه او، دینداری تنها در مناسک و حضور در مجالس مذهبی خلاصه نمی‌شد. صداقت در کار، وفای به عهد، رعایت حق مردم، پرهیز از منفعت‌طلبی و پاسداری از اموال عمومی نیز از لوازم اخلاق دینی به شمار می‌رفت. از همین زاویه، می‌توان پیوندی میان باورهای مذهبی او و تأکیدش بر پاک‌دستی و مسئولیت‌پذیری در فعالیت‌های اجرایی مشاهده کرد.
کارنامه‌ای که برای تکمیل شدن به اسناد نیاز دارد
زندگی محمدمهدی شجاعی‌فرد، مسیری از محله دشتاب جهرم تا مسئولیت‌های مهم آموزشی، اجرایی، سیاسی و دانشگاهی را در بر می‌گیرد. او در خانواده‌ای مذهبی پرورش یافت، در مکتب‌خانه و مدرسه آموخت، در مجالس دینی و فعالیت‌های فرهنگی حضور داشت و سپس در جایگاه‌های مختلف، از آموزش‌وپرورش و پشتیبانی جنگ تا مدیریت اجرایی استان فارس، مجلس شورای اسلامی و دانشگاه آزاد اسلامی فعالیت کرد.
در روایت زندگی او، روحیه خدمتگزاری، تلاش مستمر، پایبندی به باورهای دینی، پیگیری مسائل مردم و حساسیت نسبت به بیت‌المال، از ویژگی‌هایی است که بیش از دیگر موارد مورد تأکید قرار می‌گیرد. با این حال، برای ترسیم تصویری کامل و مستند از خدمات هر دوره، گردآوری اسناد مدیریتی، گزارش اقدامات آموزشی و عمرانی، سوابق مجلس و خاطرات همکاران و همراهان او ضروری است.
چنین کاری می‌تواند از یک سو، دستاوردهای اجرایی و میزان اثرگذاری مسئولیت‌های او را روشن‌تر کند و از سوی دیگر، تصویری دقیق‌تر از منش و معیارهای اخلاقی‌اش به دست دهد؛ تصویری که تنها بر عنوان‌های اداری و سیاسی تکیه ندارد، بلکه رفتار، شیوه تصمیم‌گیری و نوع نگاه او به مسئولیت عمومی را نیز در بر می‌گیرد.
محمدمهدی شجاعی‌فرد از محله‌ای قدیمی در جهرم برخاست؛ محله‌ای که خانه‌ها و مسجدهایش با مجالس دعا، عزاداری و رفت‌وآمد اهل علم پیوند داشت. او از همان فضا به عرصه‌های گسترده‌تر خدمت قدم گذاشت و در مسیر زندگی، مسئولیت‌های متفاوتی را تجربه کرد. در روایت نزدیکانش، آنچه این مسیر را به هم پیوند می‌دهد، تلاش برای انجام وظیفه، پایبندی به باورهای دینی و توجه به حقوق مردم است؛ معیارهایی که معنای مسئولیت را نه در عنوان و جایگاه، بلکه در تعهد، صداقت و کوشش برای حفظ منافع عمومی جست‌وجو می‌کنند.