جهرم خبر، مردی که زندگی او روایت پیوند آموزش، هنر، ایمان و خدمت به زادگاهش جهرم است. مردی که سال‌های عمر خود را در کلاس‌های درس و مکتب‌خانه‌ها گذراند، قرآن و تعلیمات دینی آموخت، شعر سرود، خط نوشت و در کنار تربیت شاگردان، برای گسترش فضاهای آموزشی و توسعه شهر جهرم نیز قدم برداشت.
زنده‌یاد حاج سید حسن سیادت جهرمی از چهره‌های فرهنگی و هنری پیشکسوت جهرم بود؛ معلم قرآن و تعلیمات دینی، شاعر و خوشنویسی که بخشی از میراث او در کتاب‌ها و کتیبه‌ها باقی مانده و بخشی دیگر در خاطره شاگردانی که سال‌ها از محضرش آموختند.
به مناسبت هفته خوشنویسی، از ۲۱ تا ۲۸ مهرماه، مرور زندگی او فرصتی است برای دیدن چهره‌ای که هنر را از آموزش جدا نمی‌دانست و در کنار فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی، در مدرسه‌سازی و توسعه شهری جهرم نیز سهم داشت.
کودکی در خانواده‌ای که آموزش، بخشی از زندگی بود
حاج سید حسن سیادت جهرمی، فرزند سلاله السّادات مرحوم کربلایی آقا سید عبدالرّضا سیادت جهرمی، ملقب به «امین‌السادات»، روز دوشنبه هفتم خردادماه ۱۳۰۱ هجری شمسی، برابر با اوّل شوال ۱۳۴۰ هجری قمری، در مسیر زیارت کربلای معلی و در منطقه رود فرات به دنیا آمد؛ نوزادی که بنا بر روایت خانوادگی، نخستین روزهای زندگی‌اش با سفر زیارتی خانواده و زیارت جدبزرگوارش حضرت اباعبدالله الحسین(ع) پیوند خورده بود.
پدر او از چهره‌های مذهبی و معنوی جهرم و از اصحاب و یاران آیت الله العظمی حاج سید عبدالحسین نجفی لاری و از مکتب‌داران قدیمی محله صحرا بود. در آن روزگار که مکتب‌خانه‌ها بخش مهمی از آموزش کودکان را بر عهده داشتند، کربلایی آقا سید عبدالرّضا و همسرش، مرحومه ماه‌سلطان، در کنار تربیت فرزندان خود، به آموزش قرآن و مقدمات علوم دینی نیز می‌پرداختند.
خانه آنها در پشت امامزاده سلمان(ع)، معروف به شاه سلمان، تنها محل زندگی خانواده نبود. ماه‌سلطان در همان خانه مکتب‌خانه‌ای برای آموزش دختران خردسال و کودکان برپا کرده بود. او آموزش‌های خود را نزد مادرش، ملّا شیرین، از مکتب‌داران قدیمی محله گازران، فراگرفته بود و در کنار تدریس، جلسات خانگی قرآن ویژه بانوان و مراسم سوگواری اهل‌بیت(ع) را نیز برگزار می‌کرد.
سلاله السّادات کربلایی آقا سید عبدالرّضا هم در امامزاده سلمان(ع) به آموزش پسران می‌پرداخت و برای آبادانی این مکان مذهبی تلاش می‌کرد. بنا بر روایت‌های خانوادگی، او از نخستین مکتب‌داران جهرم بود که در سال ۱۲۸۰ شمسی مجوز رسمی فعالیت از وزارت فرهنگ وقت دریافت کرد.
در چنین خانواده‌ای، آموزش نه فعالیتی جدا از زندگی، بلکه بخشی از مسئولیت روزانه بود. این سنت در نسل‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد؛ از جمله در زندگی صبیه این خانواده مرحومه بی‌بی‌جان سیادت جهرمی و همسرش آقا میرزا محمد صحرائیان، معروف به «آ میرزای آخوند»، که در محله صحرا مکتب‌خانه داشتند.
حاج سید حسن و برادرش، مرحوم حاج سید محمد سیادت جهرمی، نیز در مکتب‌خانه پدر به آموزش قرآن کریم، عم‌جزء و آموزه‌های دینی می‌پرداختند. به این ترتیب، آموزش قرآن در این خانواده از نسلی به نسل دیگر منتقل شد و در زندگی حاج سید حسن، با خوشنویسی و فعالیت‌های فرهنگی ادامه یافت.
از بوستان و گلستان تا کلاس‌های درس
آموزش‌های نخستین حاج سید حسن در مکتب‌خانه و در کنار خانواده شکل گرفت. او قرآن کریم، عم‌جزء، متون ادبی و اخلاقی و آثاری چون بوستان و گلستان سعدی و دیوان حافظ را نزد والدین خود، به‌ویژه مادرش، فراگرفت.
این آموخته‌ها با بهره‌گیری از محضر استادان دیگری تکمیل شد؛ از جمله حاج فرج‌الله ایزدی جهرمی، ادیب و شاعر، و دانشمند و عالم محترم میرزا آقا ورعی اصطهباناتی. او افزون بر آموزش‌های مکتب‌خانه‌ای، گواهی‌نامه ششم ابتدایی نیز دریافت کرد و همراه شماری از معلمان قدیمی جهرم در دوره‌های ارتقای علمی معلمان در شیراز حضور یافت.
مسیر زندگی‌اش سرانجام به مدرسه و کلاس درس رسید. سیادت جهرمی سال‌های زیادی را در تعلیم و تربیت سپری کرد و به‌عنوان معلم و مدرس قرآن کریم، تعلیمات دینی و شرعیات در مدارس اسلامیّه و داریوش به آموزش دانش‌آموزان پرداخت. مدیریت دبستان شرف نیز از مسئولیت‌هایی بود که در این سال‌ها بر عهده گرفت.
برای او، معلمی ادامه همان سنتی بود که در خانه پدری آغاز شده بود؛ سنتی که در آن آموزش قرآن و ادبیات، تربیت اخلاقی و آشنایی با معارف دینی در کنار هم قرار داشتند.
فعالیت‌های مذهبی او در سال ۱۳۳۷ سبب شد برای یک سال به برایجان خفر منتقل و تبعید شود. پس از آن نیز مسئولیت‌هایی بر عهده گرفت؛ از جمله ریاست اداره اوقاف شهرستان لار به مدت دو سال از سال ۱۳۴۰ و ریاست اداره فرهنگ گراش در سال ۱۳۴۲.
خوشنویسی؛ هنری که به شاگردان سپرده شد
در میان جلوه‌های مختلف زندگی حاج سید حسن سیادت، خوشنویسی و نقاشی جایگاهی ویژه داشت. او سالیان متمادی به این هنرها پرداخت و در کنار آفرینش آثار، وقت زیادی را صرف آموزش علاقه‌مندان کرد. شمار زیادی از شاگردان از محضرش بهره بردند و شماری از استادان خوشنویسی جهرم نیز از آموزش‌های او برخوردار شدند.
سیادت جهرمی مدتی نمایندگی خوشنویسان جهرم در استان فارس را بر عهده داشت؛ مسئولیتی که در کنار فعالیت‌های آموزشی او، نشان‌دهنده جایگاهش در فضای خوشنویسی شهر بود.
از آثار شناخته‌شده او، کتیبه سنگی سردر شمالی ورودی امامزاده اسماعیل(ع) جهرم است که در سال ۱۳۳۸ کتابت شد. این اثر، نمونه‌ای از پیوند هنر خوشنویسی با فضاهای مذهبی شهر است؛ خطی که از صفحه و کاغذ فراتر رفته و بر سنگ نشسته تا در گذر سال‌ها، همچنان پیش چشم مردم باقی بماند.
ماندگاری یک خوشنویس، تنها به آثاری نیست که از او برجای می‌ماند. گاه آنچه بیش از هر چیز هنر را زنده نگه می‌دارد، شاگردانی هستند که شیوه نوشتن، دقت و ظرافت کار را از استاد می‌آموزند و به نسل‌های بعد منتقل می‌کنند. حاج سید حسن سیادت نیز در کنار آثار مکتوب و کتیبه‌هایش، از راه آموزش شاگردان در تداوم این هنر سهم داشت.
شاعری با تخلّص «سیادت»
ذوق ادبی حاج سید حسن به خوشنویسی محدود نبود. او شعر نیز می‌سرود و در سروده‌هایش از تخلّص «سیادت» استفاده می‌کرد.
آشنایی او با متون ادبی از دوران مکتب‌خانه، در کنار بهره‌گیری از محضر ادیبان و شاعران، زمینه‌ای برای پرورش این ذوق فراهم کرده بود. با این حال، همه آثار شعری او در زمان حیاتش منتشر نشد.
از شعرهای او بخشی در کتاب‌های مختلف انتشار یافته، اما دیوان کامل اشعارش همچنان در شمار آثار منتشرنشده باقی مانده است؛ مجموعه‌ای که گردآوری و انتشار آن می‌تواند ابعاد دیگری از شخصیت ادبی و فرهنگی این خوشنویس پیشکسوت را روشن کند.
از کلاس قرآن تا فعالیت‌های مذهبی شهر
فعالیت‌های حاج سید حسن سیادت در آموزش و هنر، از زندگی اجتماعی و مذهبی جهرم جدا نبود. او مدتی کارگردانی انجمن تبلیغات اسلامی جهرم را بر عهده داشت؛ انجمنی که در بهمن‌ماه ۱۳۲۶ در ساختمان مرحوم کربلایی عباس حق‌شناس، نزدیک بازار بزازان، افتتاح شد و زیر نظر علمای شهر، از جمله حجج اسلام مرحوم حاج شیخ عطاءالله حقدان، مرحوم حاج سید ابوالقاسم مهدوی و آیت‌الله حاج سید ابراهیم حق‌شناس، فعالیت می‌کرد.
او همچنین از اعضای حزب برادران، وابسته به آیت‌الله حاج سید نورالدین حسینی هاشمی شیرازی، بود و در کنار فعالیت‌های آموزشی و مذهبی، در مراسم دینی نیز حضور داشت.
سیادت جهرمی از نوحه‌خوانان قدیمی محله صحرا به شمار می‌رفت و همراه برادر کوچک‌ترش، مرحوم آقا سید محمد سیادت، نوحه‌ها را به شیوه‌ای هماهنگ و دونفره اجرا می‌کرد.
او در کنار روحانی محل، حجت‌الاسلام والمسلمین مرحوم حاج شیخ میرزا محمد معظمی، و دیگر بزرگان محله، در توسعه محوطه امامزاده اسماعیل(ع) جهرم نیز نقش داشت. آموزش احکام و شرعیات، تعلیم قرآن کریم و برپایی نماز برای سربازان در پادگان قدیم جهرم، از دیگر فعالیت‌های مذهبی او بود.
در زندگی او، آموزش قرآن، تدریس در مدرسه، خوشنویسی، نقاشی، شعر و حضور در فعالیت‌های دینی، مسیرهایی جدا از یکدیگر نبودند؛ هر کدام بخشی از کوشش او برای گسترش آموزش و فرهنگ در جامعه را تشکیل می‌دادند.
مدرسه سیادت؛ یادگاری فراتر از خط و شعر
خدمات حاج سید حسن سیادت جهرمی به فرهنگ شهر، تنها در کلاس درس و تربیت شاگرد خلاصه نشد. او از خیّران مدرسه‌ساز جهرم نیز بود و در سال ۱۳۳۷ زمین مدرسه سیادت را اهدا کرد؛ مدرسه‌ای که در سال ۱۳۴۲ تأسیس و افتتاح شد.
این اقدام، وجه دیگری از نگاه او به آموزش را نشان می‌دهد. او که سال‌های زیادی را در کلاس‌های درس گذرانده بود، برای فراهم شدن فضای آموزشی نیز قدم برداشت؛ فضایی که بتواند سال‌ها محل تحصیل دانش‌آموزان باشد.
فعالیت‌های او در توسعه شهری جهرم نیز ادامه همین نگاه بود. سیادت جهرمی زمین‌هایی را برای خیابان‌های ابن‌سینای شرقی و غربی، فرعی البرز، میدان امام خمینی (ره) و چهارراه سیادت اهدا کرد؛ اقداماتی که پیش از خیابان‌کشی فردوسی، خیابانی که امروزه شهید رجایی نام دارد، انجام شد.
به این ترتیب، بخشی از میراث او در شهر، نه فقط در قالب نوشته و اثر هنری، بلکه در فضاهایی باقی ماند که برای آموزش و رفت‌وآمد مردم در نظر گرفته شده بود.
آثاری که از او باقی ماند
حاج سید حسن سیادت جهرمی در کنار تدریس، خوشنویسی و نقاشی و شعر، آثاری نیز منتشر کرد که بخشی از علایق علمی، ادبی و مذهبی او را بازتاب می‌دهند.
«تراز نوشتن» از جمله آثار او در زمینه خوشنویسی است. «کوکب فروزان» نیز شرح مختصری از احوال، آثار و شخصیت علمی و معنوی آیت‌الله سید علی‌اکبر آیت‌اللهی است که در سال ۱۳۴۰، به مناسبت چهلمین روز درگذشت آن عالم، به چاپخانه نور شیراز سپرده شد.
اثر دیگر او، «طلیعه مشعل هدایت»، درباره حضرت محمد(ص)، پیامبر اسلام، بود که به‌صورت سلسله‌وار در چاپخانه هدایت جهرم انتشار می‌یافت.
در کنار این کتاب‌ها، دیوان اشعار او همچنان منتشرنشده باقی مانده است. گردآوری شعرها، نوشته‌ها و نمونه‌های خوشنویسی او می‌تواند به شناخت دقیق‌تر این چهره فرهنگی کمک کند؛ به‌ویژه برای نسلی که فرصت آشنایی مستقیم با او را نداشته است.
پایان زندگی؛ میراثی که باید خوانده شود
زنده‌یاد حاج سید حسن سیادت جهرمی، از سادات موسوی و از نسل امام موسی کاظم(ع)، روز دوشنبه ۲۱ اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۴، برابر با ۲۲ رجب‌المرجب ۱۴۳۶ هجری قمری، درگذشت.
حجت‌الاسلام والمسلمین سید هادی سیادت، برادرزاده او، بر پیکرش نماز میّت اقامه کرد و پیکر این معلم قرآن، شاعر و خوشنویس در آرامگاه خانوادگی، در کنار پدر محترم و برادربزرگوارش، در قبرستان فردوس جهرم به خاک سپرده شد. در مراسم ترحیم او که در امامزاده اسماعیل(ع) برگزار شد نیز حجت‌الاسلام سید هادی سیادت از خدماتش تجلیل نمود.
امروز، با فرارسیدن هفته خوشنویسی، نام حاج سید حسن سیادت جهرمی یادآور پیوند هنر با آموزش و مسئولیت اجتماعی است؛ مردی که خط را آموخت و آموزش داد، شعر سرود، قرآن تعلیم کرد، مدرسه ساخت و برای توسعه شهر خود نیز قدم برداشت.
بخشی از میراث او بر سنگ و کاغذ باقی مانده، بخشی در مدرسه‌ای به نام سیادت و بخشی دیگر در خاطره شاگردان و خانواده‌هایی که از کوشش‌های او بهره برده‌اند.
حفظ این میراث، تنها با یاد کردن از نام او کامل نمی‌شود. گردآوری دیوان اشعار، ثبت نمونه‌های خوشنویسی و تدوین خاطرات شاگردانش می‌تواند راهی باشد برای آنکه این بخش از تاریخ فرهنگی جهرم، از حافظه نسل‌های گذشته به نسل‌های آینده منتقل شود.