جهرم خبر، روایت زندگی عالم، فیلسوف و ادیبی جهرمی که دل از تجارت برید و بخش مهمی از عمرش را به دانش‌اندوزی، مطالعه و نشر معارف دینی و فلسفی سپرد.
در محله گازران جهرم، در روز پنج شنبه دهم اردیبهشت ماه سال ۱۲۵۹ هجری شمسی، کودکی در خانواده‌ای فرهنگ‌دوست و اهل ادب چشم به جهان گشود که بعدها نامش با حکمت، فلسفه، ادبیات و وارستگی گره خورد. حجت الاسلام والمسلمین حاج شیخ حیدرعلی اشراق، فرزند حاج ملّا قاسم، از همان سال‌های نخست زندگی در محیطی پرورش یافت که کتاب، خوشنویسی، آموزش و احترام به دانش در آن جایگاهی ویژه داشت؛ محیطی که مسیر زندگی او را به سوی آموختن و اندیشیدن هموار کرد.
زندگی اشراق، روایت مردی است که مسیرهای گوناگونی را تجربه کرد؛ از فعالیت‌های تجاری و آشنایی با مهارت‌های معمول زندگی تا تحصیل در حوزه علمیه، پژوهش در فلسفه و حکمت، معاشرت با اهل ادب و سرانجام اقامت در مدرسه تاریخی خان شیراز. او در میانه زندگی، تصمیمی گرفت که مسیرش را دگرگون کرد: فاصله گرفتن از تجارت و اختصاص دادن فرصت و توان خود به دانش و معرفت.
ریشه‌های دانش‌دوستی در خانه‌ای در گازران
حاج شیخ حیدرعلی سوّمین پسر حاج ملّا قاسم متخلص به فارغ بود؛ مردی تاجرپیشه که در کنار فعالیت اقتصادی، اهل شعر و شاعری بود و به ادبیات و خوشنویسی علاقه داشت و برای تربیت فرزندانش اهمیت فراوانی قائل بود. فضای خانه، با توجه به علایق فرهنگی پدر، زمینه مناسبی برای پرورش استعدادهای علمی و ادبی فرزندان فراهم می‌کرد.
حاج ملّا قاسم برای آنکه فرزندانش از آموزش مناسب بهره‌مند شوند، به همراه همسرش، خورشیدخانم، بانوی دانا و هنرمند و خیاط در آن زمان، از خانواده های اصیل و باسواد محله نوشتون جهرم بودهاست؛ مکتب داری که جدِّ خانواده رضوانی برای مکتب‌داری فرزندانشان از محله نوشتون به خانه کوچک ملکی خود در نزدیکی خانه و محل سکونتشان آورد و در همان‌جا مکتب‌خانه‌ای برپا کرد. پنج فرزند خانواده در این مکتب‌خانه به فراگیری دانش پرداختند و حیدرعلی نیز نخستین تجربه‌های آموزشی خود را در همین محیط ساده آغاز کرد.
این مکتب‌خانه، نخستین ایستگاه علمی او بود؛ جایی که علاقه به آموختن در وجودش شکل گرفت و راه آشنایی با قرآن و دانش و ادبیات را پیش رویش گذاشت. در آن سال‌ها، آموزش در مکتب‌خانه‌ها بخشی مهم از مسیر باسواد شدن کودکان بود و خانواده‌هایی که برای تعلیم فرزندان خود زمینه فراهم می‌کردند، نقشی مؤثر در انتقال دانش و فرهنگ داشتند.
حیدرعلی در نوجوانی و جوانی، در کنار تحصیل به فعالیت‌های تجاری نیز مشغول بود و تجربه‌های گوناگونی به دست آورد. اسب‌سواری نیز از جمله مهارت‌هایی بود که به آموختن آن پرداخت. به هنرهای دیگر نیز روی آورد. بااین‌حال، در ادامه زندگی، علاقه او به دانش‌های عمیق‌تر به‌تدریج پررنگ‌تر شد و سرانجام مسیر دیگری را برایش رقم زد.
نام «اشراق»؛ یادگاری از نگاه یک استاد
نام خانوادگی اشراق نیز در روایت زندگی این خاندان، داستان هایی درخور توجه دارد. در آثار وزین «بزرگان جهرم و شاخه‌های گل»، نوشته استاد محمدکریم اشراق، به روایت هایی درباره انتخاب این نام اشاره شده است.
بر اساس یکی از روایات نقل شده، حاج شیخ حیدرعلی هنگام تحصیل نزد حجت‌الاسلام والمسلمین مرحوم آقا سید میرزا محمدعلی حکیم الهی (برهانی)، از سوی استاد خود «اشراق» نامیده شد. استاد که از عالمان و فیلسوفان برجسته بود، با مشاهده ذوق، استعداد و توانایی فکری شاگردش، این عنوان فلسفی را برای او برگزید؛ عنوانی که بعدها هنگام انتخاب نام خانوادگی، از سوی خود حاج شیخ حیدرعلی و سپس برادران و خواهرانش مورد استفاده قرار گرفت.
البته روایت‌های دیگری نیز درباره انتخاب این نام نقل شده است؛ از جمله روایتی که آن را به تفأل به قرآن کریم و … مرتبط می‌دانند. با وجود تفاوت این نقل‌ها، آنچه در روایت نخست برجسته است، پیوند میان استاد و شاگرد و توجه به استعداد علمی حیدرعلی است؛ پیوندی که در ادامه زندگی او نیز با احترام و قدردانی از استادانش نمود پیدا کرد.
چهل‌سالگی؛ وقتی تجارت جای خود را به حکمت داد
حاج شیخ حیدرعلی اشراق پس از سال‌ها تجربه‌اندوزی و فعالیت در عرصه تجارت، در حدود چهل‌سالگی تصمیم گرفت بیش از گذشته به علم و دانش بپردازد. از آن پس، تحصیل، مطالعه و تحقیق در معارف دینی، فلسفی و ادبی جایگاه محوری‌تری در زندگی او پیدا کرد.
در حوزه علمیه جهرم، از محضر عالمان و استادانی بهره برد که در شکل‌گیری شخصیت علمی و فکری‌اش تأثیر داشتند. یکی از آنان حجت‌الاسلام والمسلمین مرحوم حاج سید محمدعلی شریعتمداری، مشهور به حاج فاضل، بود؛ عالمی شناخته‌شده در جهرم که داماد آیت‌الله حاج سید عبدالحسین نجفی لاری نیز بود.
استاد دیگر او، مرحوم آقا سید میرزا محمدعلی حکیم الهی (برهانی)، از عالمان و فیلسوفانی بود که تحصیلات خود را در حوزه علمیه نجف اشرف گذرانده بود. او به استعداد فلسفی و ذهن جست‌وجوگر حیدرعلی توجه داشت و توانایی‌های فکری شاگردش را ارج می‌نهاد.
این ارتباط علمی، در کنار آموزش متون و مباحث فلسفی، زمینه رشد فکری اشراق را فراهم کرد. او نیز قدر استادان خود را می‌دانست و در طول زندگی، با احترام از آنان یاد می‌کرد. به یاد داشتن نام معلمان و پاسداشت جایگاه آنان، بخشی از منش علمی او بود؛ منش مردی که دانش را جدا از فروتنی و قدرشناسی نمی‌دید.
در جست‌وجوی پاسخ، از فلسفه تا طب و هیئت
علاقه حاج شیخ حیدرعلی اشراق به دانش، به یک رشته محدود نماند. او در حوزه علوم عقلی و فلسفه اسلامی مطالعات جدی داشت و شرح منظومه حکیم حاج ملاهادی سبزواری را نزد استاد خود فرا گرفت و به پایان رساند؛ اثری مهم در حکمت اسلامی که فهم آن به مطالعه مستمر و آشنایی با مبانی فلسفی نیاز دارد.
در کنار فلسفه، به فراگیری طب قدیم و علم هیئت نیز پرداخت. گستردگی این مطالعات، از کنجکاوی علمی و تمایل او به شناخت حوزه‌های مختلف دانش در روزگار خود حکایت دارد. او می‌کوشید از محدوده یک رشته فراتر برود و با مطالعه منابع گوناگون، افق شناخت خود را گسترش دهد.
اشراق مدتی نیز به تدریس پرداخت و دانسته‌هایش را در اختیار علاقه‌مندان گذاشت. برای او، دانش‌اندوزی تنها به مطالعه فردی محدود نبود؛ آموزش و انتقال آموخته‌ها نیز بخشی از فعالیت علمی‌اش به شمار می‌رفت. این مسیر، از تحصیل نزد استادان تا تعلیم دیگران، تصویری از پیوند میان یادگیری و مسئولیت انتقال دانش به دست می‌دهد.
محفل اهل ادب؛ جایی برای گفت‌وگوی اندیشه‌ها
حاج شیخ حیدرعلی اشراق در کنار دانش‌های دینی و فلسفی، از ذوق ادبی و طبع شعر نیز برخوردار بود. و متخلص به اشراق بوده است. آشنایی با ادب فارسی و عربی، مطالعه آثار ادبی و معاشرت با اهل فرهنگ، او را با فضای ادبی جهرم پیوند می‌داد.
او با شماری از چهره‌های فرهنگی، ادبی و مذهبی شهر نشست‌وبرخاست داشت. و انجمن ادبی داشت که از جمله افراد این انجمن ادبی می‌توان به حجت‌الاسلام والمسلمین مرحوم حاج سید محمد احمدی، مرحوم حاج امین ذوالقدر، مرحوم نعمت‌الله احقاقی مشهور به احقاق، مرحوم حاج نصرالله اشراق، مرحوم حاج سیدعباس مصباح، مرحوم حاج علی‌اکبر شرافت، مرحوم محمد عطار تمدن، مرحوم اسدالله‌خان مرتضوی و مرحوم آخوند عبدالمجید بصیریان، مکتب‌دار قدیمی محله گازران، اشاره کرد.
این محافل فرصتی برای گفت‌وگو درباره مسائل علمی و ادبی، تبادل اندیشه و بهره‌گیری از تجربه‌های یکدیگر فراهم می‌کردند. در دوره‌ای که دسترسی به مراکز آموزشی و منابع علمی به گستردگی امروز نبود، چنین انجمن های ادبی در حفظ سنت‌های ادبی و انتقال میراث فرهنگی نقشی مهم داشتند.
حضور اشراق در میان این جمع، از ارتباط او با فضای فرهنگی جهرم حکایت می‌کند؛ ارتباطی که در کنار تحصیلات حوزوی و مطالعات فلسفی، بُعد دیگری از شخصیت علمی و ادبی او را شکل می‌داد.
کتابخانه‌ای که بخشی از زندگی او بود
کتاب برای حاج شیخ حیدرعلی اشراق تنها وسیله‌ای برای گذراندن وقت نبود. او طی سالیان، به گردآوری آثار علمی و ادبی پرداخت و کتابخانه‌ای ارزشمند فراهم آورد؛ مجموعه‌ای که امکان مراجعه، تحقیق و مطالعه در زمینه‌های مورد علاقه‌اش را در اختیار او قرار می‌داد.
مطالعه در برنامه زندگی او جایگاهی ثابت داشت. علاقه‌اش به کتاب، به دوره‌ای خاص از عمر محدود نمی‌شد و با گذر زمان نیز ادامه پیدا کرد. در کنار آشنایی با علوم مختلف، همین مراجعه پیوسته به منابع بود که به او امکان می‌داد موضوعات دینی، فلسفی و ادبی را از زاویه‌های گوناگون دنبال کند.
کتابخانه اشراق را می‌توان بازتابی از روحیه علمی او دانست؛ روحیه‌ای که به دانسته‌های سطحی قانع نبود و برای شناخت عمیق‌تر، به مطالعه، بررسی و تأمل تکیه می‌کرد.
سفر حج؛ نقطه عطفی در مسیر زندگی
در حدود پنجاه‌سالگی، سفر به مکه مکرّمه و مدینه منورّه، مرحله‌ای تازه در زندگی حاج شیخ حیدرعلی اشراق رقم زد. او پس از زیارت خانه خدا و حضور در سرزمین‌های مقدس به جهرم بازگشت، امّا مدتی بعد از فعالیت‌های تجاری کناره گرفت و بیش از پیش به مطالعات علمی و ادبی روی آورد.
بر اساس روایت موجود، این دوره با دگرگونی مهمی در اولویت‌های زندگی او همراه بود. تجارت که بخشی از زندگی‌اش را به خود اختصاص داده بود، به حاشیه رفت و مطالعه، فلسفه، حکمت و معارف دینی جای بیشتری در برنامه روزانه‌اش پیدا کرد.
این تغییر، تنها جابه‌جایی میان دو فعالیت نبود؛ مسیر زندگی او را به سوی اقامتی تازه و ادامه فعالیت‌های علمی در شهری دیگر برد. اشراق سرانجام تصمیم گرفت جهرم را ترک کند و راهی شیراز شود؛ تصمیمی که به جدایی همیشگی او از زادگاهش انجامید.
حجره مدرسه خان؛ ادامه راه در شیراز
پس از ورود به شیراز، حاج شیخ حیدرعلی اشراق در حجره‌ای از مدرسه تاریخی خان اقامت گزید و زندگی خود را در فضای علمی و حوزوی ادامه داد. مدرسه خان از مراکز شناخته‌شده علوم دینی در شیراز بود و حضور در آن، زمینه ادامه مطالعات و ارتباط با عالمان و اهل معرفت را برای او فراهم می‌کرد.
او در این دوره از محضر عالم بزرگ آیت‌الله مرحوم حاج سید نورالدین حسینی هاشمی بهره برد. بنا بر روایت نقل‌شده، به اصرار ایشان وارد سلک روحانیت شد و فعالیت‌های علمی و دینی خود را در چارچوبی گسترده‌تر دنبال کرد.
اشراق در شیراز به ارشاد اعضای هیئت پیروان حافظین قرآن پرداخت و در زمینه آموزش حکمت و تفسیر نیز فعالیت داشت. بدین‌ترتیب، تجربه و دانشی را که طی سال‌ها مطالعه و تحصیل به دست آورده بود، در اختیار علاقه‌مندان قرار داد.
دوستان و معاشرانش، افزون بر احاطه علمی و ادبی، به عزت نفس و ویژگی‌های اخلاقی او توجه داشتند. وقار، فروتنی و بی‌اعتنایی به جلوه‌های مادی زندگی، در کنار دانش گسترده، از ویژگی‌هایی بود که در توصیف شخصیت او مورد تأکید قرار گرفته است.
با وجود سال‌هایی که در جهرم سپری کرده و پیوندهای خانوادگی و اجتماعی‌ای که با زادگاهش داشت، پس از عزیمت به شیراز دیگر به جهرم بازنگشت. بخش پایانی زندگی‌اش در همین شهر گذشت؛ در محیطی که در آن به مطالعه، تعلیم و معاشرت با اهل دانش ادامه داد.
خوشنویسی؛ پیوند میراث خانوادگی با ذوق ادبی
خوشنویسی نیز از هنرهایی بود که در خانواده اشراق جایگاهی داشت. حاج شیخ حیدرعلی، همچون پدر و برادران بزرگوارش، در این هنر مهارت داشت و خط شکسته و نستعلیق را خوش و دلنشین می‌نوشت.
یکی از آثار مرتبط با این هنر، دیوان خطی مرحوم میرزا شکرالله طیب جهرمی، مشهور به حاذق، است که در سال ۱۲۹۷ هجری شمسی درگذشت. بنا بر اطلاعات نقل‌شده، این دیوان به خط حاج حیدرعلی اشراق و برادرانش، حاج نصرالله و حاج عبدالله اشراق، نوشته شده است.
این اثر نمونه‌ای از توجه این خاندان به حفظ میراث ادبی و مکتوب جهرم به شمار می‌رود. در شخصیت اشراق نیز خوشنویسی در کنار علاقه به کتاب و ادبیات قرار داشت و بُعد هنری زندگی او را در کنار مطالعات علمی‌اش نشان می‌داد.
دانشی همراه با آرامش و عزت نفس
در روایت‌هایی که از حاج شیخ حیدرعلی اشراق به جا مانده، ویژگی‌های اخلاقی او جایگاهی هم‌سنگ با مراتب علمی‌اش دارد. او انسانی باهوش، آرام، مهربان، بی‌آزار، بخشنده، خوش‌خلق و شکیبا توصیف شده است؛ مردی که در دوستی و هم‌نشینی، وفاداری و صفای خاصی داشت.
عزت نفس او در کنار فروتنی، از ویژگی‌هایی بود که دوستان و معاشرانش را به وی علاقه‌مند می‌کرد. او به دانش و فضیلت بها می‌داد و در روابط خود، ارزش‌های انسانی و اخلاقی را بر ظواهر و مادیات مقدم می‌شمرد.
رفتارش با استادان نیز بخشی از همین منش بود. یادکرد نیک از کسانی که به او دانش آموخته بودند، نشان می‌داد که مقام معلم و اثر آموزش را فراموش نمی‌کند. در زندگی اشراق، مطالعه و تحقیق از اخلاق و قدرشناسی جدا نبود؛ دو وجهی که در کنار هم، تصویری کامل‌تر از شخصیت او به دست می‌دهند.
رساله‌ها و حاشیه‌هایی از سال‌های پژوهش
گستردگی مطالعات حاج شیخ حیدرعلی اشراق در آثاری که به او نسبت داده شده نیز بازتاب یافته است. این آثار، موضوعاتی از فلسفه و کلام تا نگارش، آموزش قرآن و مباحث اعتقادی را در بر می‌گیرند.
از جمله نوشته‌های منسوب به او می‌توان به حواشی بر «شرح المقاصد»، حواشی بر «نفایس الفنون» آملی، رساله‌ای در اثبات صانع و رساله‌ای درباره روش تحریر نامه‌ها اشاره کرد.
رساله‌ای در تجوید نیز از آثار او دانسته شده است؛ اثری در زمینه آموزش تجوید قرآن کریم که بنا بر روایت موجود، برای هیئت پیروان حافظین قرآن شیراز و با روشی تازه تدوین شده بود.
«محبت‌های دوست» عنوان رساله دیگری است که به دوران اقامت او در شیراز ارتباط دارد و به یاد دوست آن دورانش، مرحوم اسماعیل فرشچی، نوشته شده است. این رساله، بر اساس اطلاعات نقل‌شده، دربردارنده نکته‌های ادبی، اشعار فارسی و عربی و مطالبی در زمینه ادب و معرفت بوده است.
مجموع این آثار، دامنه علایق علمی و ادبی اشراق را نشان می‌دهد؛ هرچند برای شناخت دقیق‌تر حجم و محتوای نوشته‌های او، شناسایی نسخه‌های خطی و بررسی اطلاعات کتاب‌شناختی هر اثر ضروری است. این بررسی می‌تواند به روشن‌تر شدن جایگاه او در تاریخ علمی و فرهنگی جهرم و شیراز کمک کند.
پایان سفر در حوالی نیشابور
سال‌های پایانی عمر حاج شیخ حیدرعلی اشراق نیز با سفر و زیارت همراه شد. او با وجود بیماری، برای زیارت بارگاه حضرت علی بن موسی‌الرضا(ع) راهی مشهد مقدس شد.
پس از انجام این سفر معنوی، در قطار در مسیر بازگشت از مشهد به تهران، نزدیک های غروب روز سه‌شنبه چهارم آبان‌ماه ۱۳۳۸ هجری شمسی، و به درخواست خودش با شنیدن اذکار اذان توسط شاگرد و همراهش، با حالتی معنوی در حوالی نیشابور درگذشت. پیکر او در امامزاده عبدالله(ع) شهرری به خاک سپرده شد.
مراسم ترحیم این دانشمند عارف در تهران در مسجد ولی عصر (عج) محله حشمت الدوله با سخنرانی شاگرد قدیمی ایشان مرحوم ابوالفضل حاذقی و سخنور شهیر حجت الاسلام والمسلمین مرحوم حاج شیخ محمدتقی فلسفی برگزار شده است.
در مراسم بزرگداشت وی در جهرم نیز، یکی از شاگردان شیراز ایشان و از همراهان سفر مشهدشان، سخنرانی نمودند. و از مقام تجلیل و تکریم کردند.
بدین‌ترتیب، زندگی مردی که سال‌های بسیاری را در مسیر دانش‌اندوزی، حکمت‌پژوهی، ادبیات و معارف دینی گذرانده بود، به پایان رسید. او سال‌های پایانی عمر را دور از جهرم سپری کرد و دیگر به زادگاهش بازنگشت؛ بااین‌حال، بخشی از هویت علمی و فرهنگی‌اش همچنان با همین شهر پیوند دارد؛ شهری که در آن متولد شد، در مکتب‌خانه‌ای ساده درس آموخت و نخستین گام‌های مسیر دانش را برداشت.
میراثی که به بازشناسی نیاز دارد
مرحوم حاج شیخ حیدرعلی اشراق جهرمی از چهره‌هایی بود که زندگی‌اش در چند مسیر به هم می‌رسید: دانش دینی، فلسفه و حکمت، ادبیات، شعر، خوشنویسی و فضیلت‌های اخلاقی. او در خانواده‌ای فرهنگ‌دوست پرورش یافت، از محضر استادان برجسته بهره برد، به مطالعه علوم گوناگون پرداخت و بخش مهمی از عمر خود را به تحقیق، تعلیم و ارشاد اختصاص داد.
کناره‌گیری از تجارت و روی آوردن جدی‌تر به زندگی علمی و حوزوی، یکی از نقاط مهم زندگی او بود؛ تصمیمی که اولویت‌هایش را تغییر داد و ادامه مسیرش را در مدرسه خان شیراز رقم زد. نوشته‌های منسوب به او و روایت‌هایی که از منش و شیوه زندگی‌اش باقی مانده، هر یک بخشی از این میراث را بازتاب می‌دهند.
شناخت چنین شخصیت‌هایی، فرصتی برای بازخوانی تاریخ علمی و فرهنگی جهرم نیز فراهم می‌کند؛ تاریخی که تنها به رویدادها و بناها محدود نیست و چهره‌هایی را هم در بر می‌گیرد که با مطالعه، تعلیم، ذوق ادبی و رفتار اخلاقی در آن نقش داشته‌اند.
در این میان، شناسایی آثار خطی اشراق، بررسی نسخه‌های باقی‌مانده و فراهم کردن زمینه معرفی و انتشار آن‌ها می‌تواند به شناخت دقیق‌تر جایگاه علمی و ادبی او کمک کند. نصب تمثال و شرح حالی مختصر از این عالم در قطعه روحانیون قبرستان فردوس و نیز در حوزه علمیه قدیمی جهرم، از پیشنهادهایی است که برای ماندگاری نام او مطرح و پیشنهاد می شود.
در معرفی این زندگی، باید از پژوهشگر جهرمی، استاد محمدکریم اشراق، نویسنده کتاب وزین «بزرگان جهرم» و نوه دختری حاج شیخ حیدرعلی اشراق نیز یاد کرد؛ بخشی از اطلاعات این نوشتار با بهره‌گیری از مطالب آن کتاب ارزشمند تنظیم شده است.
حاج شیخ حیدرعلی اشراق جهرمی، مردی که راه دانش را از مکتب‌خانه‌ای در محله گازران آغاز کرد و تا واپسین سال‌های عمر به مطالعه و اندیشه ادامه داد، از چهره‌هایی است که بازشناسی زندگی و آثارش می‌تواند گوشه‌ای از میراث علمی و فرهنگی جهرم را روشن‌تر کند.