جهرم خبر، در جهرم، نام برخی چهرهها فقط با یک عنوان شناخته نمیشود؛ آدمهایی هستند که در چند مسیر فرهنگی همزمان حرکت کردهاند و ردپای آنها را میتوان در مدرسه، دانشگاه، شعر، پژوهش، جشنوارهها و … پیدا کرد. عبدالرضا کوهمال جهرمی از همین چهرههاست؛ شاعری که بیش از سه دهه از عمر خود را با شعر و ادبیات گذرانده و در کنار سرودن، بخش مهمی از فعالیتش را به پژوهش، تاریخ و دفاع مقدس اختصاص داده است.
کوهمال جهرمی متولد ۲۵ مرداد ۱۳۴۹ در محله علی پهلوان جهرم است؛ در خانوادهای که به گفته زندگینامه او، ارتباط نزدیکی با فضای انقلابی و فعالیتهای مذهبی آن روزگار داشته است. پدرش، مرحوم حاج نجاتالله، از چهرههای فعال دوران انقلاب معرفی شده که علاوه بر حضور در جلسات هفتگی قرآن، در سالهای پیش از انقلاب ارتباطاتی با عتبات عالیات و امام خمینی(ره) داشته و حامل پیامهایی برای علمای جهرم بوده است.
شاید همین پیشینه خانوادگی و فضای فرهنگی دوران نوجوانی بود که بعدها مسیر زندگی کوهمال را به سمت آموزش، ادبیات و فعالیت فرهنگی سوق داد؛ مسیری که از مدارس جهرم آغاز شد و با تحصیل در رشته الهیات و سپس کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی ادامه یافت.
او در سال ۱۳۷۱ وارد آموزش و پرورش جهرم شد و سالها در مدارس این شهرستان به عنوان مدیر و معاون فعالیت کرد. چهار سال نیز در حوزه فرهنگی و هنری آموزش و پرورش جهرم مشغول بود. اما حضور او در آموزش و پرورش صرفاً به مدیریت و مدرسه محدود نماند؛ راهاندازی کانون شاعران و نویسندگان آموزش و پرورش و سالها مسئولیت این کانون، بخشی از تلاش او برای پیوند دادن محیط آموزشی با ادبیات و شعر بود.
این مسیر در سال ۱۳۹۸ با بازنشستگی از آموزش و پرورش پایان نیافت. برعکس، فعالیتهای ادبی و فرهنگی کوهمال جهرمی با جدیت بیشتری ادامه پیدا کرد و انجمنهای ادبی، جشنوارهها و پروژههای پژوهشی، بخشهای دیگری از زندگی حرفهای او را شکل دادند.
سه دهه انجمن شعر؛ بیش از هزار جلسه برای یک جریان ادبی
شاید یکی از مهمترین بخشهای کارنامه کوهمال جهرمی را بتوان در ۳۰ سال فعالیت در انجمن شعر و ادب شهرستان جهرم جستوجو کرد؛ دورهای طولانی که در آن جلسات کارگاهی، شعرخوانی، نقد شعر و دورههای آموزشی برگزار شده است.
اهمیت چنین فعالیتی را نمیتوان تنها با تعداد جلسات سنجید. انجمنهای ادبی، در شهرهایی مانند جهرم، عملاً بخشی از زیست فرهنگی شهر هستند؛ جایی که شاعران جوان نخستین تجربههای خود را عرضه میکنند، شعر خوانده میشود، نقد میشود و نسلهای مختلف شاعران در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
از این منظر، نقش کوهمال را میتوان فراتر از فعالیت شخصی در عرصه شعر دانست؛ او در طول این سالها تلاش کرده بخشی از جریان ادبی را زنده نگه دارد و برای آموزش و تربیت شاعران جوان، بستری مستمر ایجاد کند.
شاعری که پژوهش را در کنار شعر نشاند
کارنامه ادبی کوهمال جهرمی تنها به شعر محدود نیست. انتشار ۲۳ عنوان کتاب شعر و پژوهش، حضور در جشنوارههای متعدد و ارائه مقالهها و نقدهای ادبی، نشان میدهد که او تلاش کرده میان آفرینش ادبی و مطالعه و پژوهش ارتباط برقرار کند.
مجموعههایی مانند سری امشب به خوابم میزنی؟!…!، نقطه. سر خطِ چشمهاش، فردا سهشنبه است…، چشم را میزند این همه ستاره!!!، ترنج، ترمه، ترانه، پروانه پیامبر و از نواحی روشن کلمات بخشی از کارنامه شعری او را تشکیل میدهند.
در کنار این آثار، کتابهایی با رویکرد پژوهشی نیز در کارنامه او دیده میشود؛ از جمله «از این دست…»، «مشق شوق»، «اصحاب آفتاب» و «تاریخ حماسی جهرم؛ شناسنامه شیدایی».
این دو مسیر، یعنی شعر و پژوهش، در آثار او گاه به یکدیگر میرسند. بخشی از آثار کوهمال به شعر آیینی و دفاع مقدس اختصاص دارد و بخشی دیگر به ثبت و تحلیل تاریخ میپردازد.
وقتی شعر به حافظه تاریخی جهرم گره میخورد
شاید مهمترین وجه پژوهشی کارنامه کوهمال، تلاش برای ثبت بخشی از تاریخ انقلاب و دفاع مقدس جهرم باشد؛ موضوعی که در آثاری مانند حماسه نام کوچک توست، مشق شوق، تاریخ حماسی جهرم؛ شناسنامه شیدایی، کتابک مقاومت حماسی جهرم و جهرم در دفاع مقدس دنبال شده است.
در این میان، کتاب «جهرم در دفاع مقدس» که از سوی نشر صریر در تهران منتشر شده و همچنین «خفر در دفاع مقدس»، نشاندهنده بخشی از این رویکرد است؛ رویکردی که میخواهد خاطره و تاریخ شفاهی و مکتوب یک دوره را از سطح خاطرههای پراکنده به اثری قابل مراجعه تبدیل کند.
اهمیت این کار در شهری مانند جهرم، تنها در ثبت گذشته خلاصه نمیشود. تاریخ دفاع مقدس زمانی برای نسلهای بعد قابل فهم خواهد بود که از دل نامها، خاطرات، وصیتنامهها و روایتهای پراکنده، تصویری منسجم از آن دوران ساخته شود. آثاری مانند مشق شوق نیز با تمرکز بر تحلیل ساختاری و محتوایی وصیتنامههای ۱۲۰۰ شهید شهرستان جهرم در همین مسیر قرار میگیرند.
از شعر تا جشنوارههای ملی و بینالمللی
حضور کوهمال جهرمی در فضای ادبی کشور نیز محدود به جهرم نمانده است. در کارنامه او، حضور و کسب عنوان در جشنوارهها و کنگرههای مختلف دیده میشود؛ از جمله برگزیده شدن در جشنواره بینالمللی شعر فجر در سالهای ۱۳۸۶ و ۱۳۹۳، دریافت جایزه سراسری شعر جوان کشور، جایزه ملی سید حسن حسینی در بخش حماسه، جایزه ملی قیصر امینپور و جایزه اول شعر سپید کشور.
او همچنین برگزیده بیش از ۱۴۰ کنگره و جشنواره کشوری معرفی شده و در کنار آن، چهار جایزه ملی در حوزه پژوهش و نقد علمی ادبی در تهران، شیراز، بوشهر و تبریز دریافت کرده است.
در حوزه پژوهش دفاع مقدس نیز، نام او در میان برگزیدگان بیست و دومین جایزه ملی کتاب سال دفاع مقدس در سال ۱۴۰۳ قرار گرفته و عنوان پژوهشگر برتر سال را به دست آورده است. همچنین کتاب جهرم در دفاع مقدس به عنوان برگزیده کتاب سال دفاع مقدس معرفی شده است.
«چمدان مشترک»؛ پیوند شعر و روایت
یکی دیگر از نقاط مهم کارنامه اخیر او، مجموعه شعر «چمدان مشترک» است؛ اثری روایی که در سال ۱۴۰۱ منتشر شد و جایزه کتاب سال فارس در سال ۱۴۰۳ را برای او به همراه داشت.
در کنار این آثار، مجموعه «استعاره سرمستی» نیز که گزیده اشعار نهمین جشنواره ملی شعر ایثار است، بخشی دیگر از حضور او در جریان شعر معاصر و ادبیات ایثار را نشان میدهد.
این کارنامه نشان میدهد که شعر برای کوهمال صرفاً یک فعالیت فردی یا ذوق شخصی نبوده است؛ بلکه در کنار آن، آموزش، نقد، پژوهش و انتقال تجربه نیز جایگاه داشته است. او در سالهای مختلف به عنوان دبیر علمی، دبیر اجرایی و داور جشنوارههای متعدد فعالیت کرده و مدرس کارگاههای شعر در اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس و حوزه هنری تهران بوده است.
شاعری که شعر را به بیرون از مرزهای جغرافیا برد
بخش دیگری از فعالیتهای او به ارتباط با شاعران معاصر و سفرهای فرهنگی اختصاص داشته است. شعرخوانی در چند کشور و دریافت دو جایزه بینالمللی در بخش سفرنامه ادبی، نشان میدهد که فعالیت ادبی او تنها در محدوده جهرم و فارس باقی نمانده است.
در همین مسیر، شعرخوانی نزد رهبر شهید آیتالله العظمی امام خامنهای نیز از جمله تجربههای ثبتشده در کارنامه اوست؛ حضوری که برای یک شاعر شهرستانی میتواند بخشی از مسیر حضور در فضای رسمی و ملی شعر کشور باشد.
آموزش؛ حلقهای که هنوز ادامه دارد
کوهمال جهرمی پس از سالها فعالیت در آموزش و پرورش، ارتباط خود را با فضای آموزشی حفظ کرده است. او مدرس دانشگاه بوده و چند سال است مدیریت فرهنگی دانشگاه غیرانتفاعی اندیشه جهرم را بر عهده دارد.
این حضور دانشگاهی در کنار برگزاری کارگاههای شعر در استانهای مختلف، نشان میدهد که آموزش برای او همچنان یکی از بخشهای اصلی فعالیت فرهنگی است؛ از مدرسه و کانونهای دانشآموزی تا انجمنهای ادبی، دانشگاه و جشنوارههای ملی.
مقالات علمی و پژوهشی او نیز موضوعاتی مانند تصویرهای سینمایی در غزل جوان معاصر، عینیتگرایی و واقعانگاری در شعر معاصر، کارکرد عناصر داستان در شعر امروز، تکثرگرایی در ساخت و پرداخت شعر معاصر، نقش واژهها در زبان شعر و رابطه شعر با فرهنگ عمومی و بومی را دنبال کردهاند.
یک کارنامه، چند مسیر
اگر بخواهیم کارنامه عبدالرضا کوهمال جهرمی را در یک تصویر خلاصه کنیم، شاید نتوان تنها از «شاعر» یا «پژوهشگر» سخن گفت. او در طول بیش از سه دهه فعالیت، میان چند حوزه رفتوآمد کرده است؛ آموزش، شعر، نقد، پژوهش، تاریخ شفاهی، دفاع مقدس و مدیریت فرهنگی.
از یک سو، شعر سروده و در جشنوارههای ملی و بینالمللی حضور داشته؛ از سوی دیگر، در انجمنهای ادبی جهرم برای برگزاری صدها جلسه آموزشی و نقد شعر وقت گذاشته است. در کنار آن، بخشی از تاریخ انقلاب و دفاع مقدس جهرم و خفر را در قالب کتاب ثبت کرده و در دانشگاه نیز فعالیت فرهنگی و آموزشی داشته است.
و شاید از همین زاویه بتوان عبدالرضا کوهمال جهرمی را بهتر شناخت؛ شاعری که فقط شعر نسروده، بلکه تلاش کرده بخشی از شعر و تاریخ و … را نیز ثبت و به نسل بعد منتقل کند.