جهرم خبر،در پهنه گسترده تاریخ جغرافیای ایران، نامهایی وجود دارند که فراتر از مرزهای جغرافیایی، به عنوان نماد یک کیفیت و یک هنر شناخته شدهاند. «جهرم» یکی از این نامهاست؛ شهری که در قرون چهارم تا ششم هجری قمری، نه تنها یک مرکز کشاورزی، بلکه قطب تراز اول صنایع دستی و تولیدات پنبهای در قلمرو جهان اسلام بوده است. اما چه رازی در تار و پود بافتههای جهرمی نهفته بود که از شیراز تا بصره و از خوزستان تا دوردستهای جهان اسلام، نام آن را با احترام میخواندند؟
شکوهِ پنبه و هنرِ بافت؛ پیوند زمین و دست
ریشه شکوه اقتصادی جهرم در خاک حاصلخیز آن نهفته بود. منابع تاریخی همچون کتاب «السامی فی السامی» با تکرار و تأکید نشان میدهند که جهرم، سرزمینِ انبوهِ پنبه بوده است. این تولیدات پنبهای، نه تنها ماده اولیه، بلکه شالوده اصلی صنایع دستی این منطقه را تشکیل میدادند. از همینجا بود که واژه «جهرمی» به یک صفت کیفی تبدیل شد؛ چنان که محصولات پنبهایِ این شهر، چنان شهرت داشتند که نام خود را به عنوان یک استاندارد در بازارها جا کردند.
ابن بلخی در «فارسنامه» (قرن ششم هجری) با نگاهی دقیق به ویژگیهای این شهر، از غلبه کشاورزی و تولیدات پنبهای و کرباس در جهرم سخن میگوید؛ پیوندی که نشان میدهد صنعت بافت، از دلِ کشاورزی و برکت زمین برخاسته است.
«جهرمیّه»؛ فرشی که جهان را به سجده درآورد
اما اگر پنبه، زیربنای این صنعت بود، «زیلو» و «سجاده»های جهرمی، اوجِ هنرِ این مردم بودند. جغرافینویسانی چون «ابن حوقل» در سال ۳۶۷ هجری قمری، با نگاهی تحسینآمیز، از بینظیر بودن گلیم، جاجیم و بهویژه زیلوهای جهرمی در کل جهان سخن گفتهاند.
زیلوهای جهرمی، که از پنبههای مرغوب این منطقه بافته میشدند، تنها یک کالای تجاری نبودند؛ آنها ابزاری برای پیوند معنویت و هنر بودند. این فرشها که برای تزیین مساجد و استفاده مسلمانان در سراسر جهان به کار میرفت، نشان میدهد که جهرم نه تنها یک مرکز تولید، بلکه یکی از حلقههای مهم اشاعه فرهنگ و هنر اسلامی بوده است. کیفیت و استحکام این بافتهها چنان بود که در کتاب «حدودالعالم» نیز از آنها به عنوان بافتههای محکم و باکیفیت یاد شده است.
از شکوه تاریخی تا تداوم سنت در چدرویه
اگرچه گذشت زمان و تغییرات تاریخی باعث شده تا جزئیات دقیقِ تکنیکهای بافت باستانی را به طور کامل در اختیار نداشته باشیم، اما ردپای این شکوه در تار و پود زندگی امروز نیز دیده میشود. هنرِ جهرم، با وجود تمام فراز و نشیبها، نمرده است.
امروز نیز در روستای «چدرویه» جهرم، میتوان شاهد تداوم این میراث کهن بود؛ جایی که بافت قالی، گلیم و گبه با همان نقشهای سنتی، همچنان به روایتِ تاریخ و هنرِ جهرم ادامه میدهد. این تداوم، گواهی است بر آنکه هنرمندان این منطقه، میراثدارِ اصالتی هستند که از قرون گذشته تا امروز، گره خورده است.
دکتر مجید رضا جهان مهین