جهرم خبر، اردیبهشت ۱۳۵۹ با حادثهای گره خورد که فضای سیاسی کشور را دگرگون کرد؛ واقعه طبس و شهادت نیروهای مخلص انقلاب. در همان روزها، دانشجویان پیرو خط امام که سفارت آمریکا را در اختیار داشتند، برای افزایش ضریب امنیت و کاهش تمرکز، تصمیم گرفتند گروگانها را از تهران به شهرهای مختلف منتقل کنند.
هدف روشن بود: گروگانها در یک نقطه متمرکز نباشند و حفاظت از آنان، علاوه بر نهادهای رسمی، با مشارکت مردم انقلابی شهرها انجام گیرد.
اما پرسش اصلی این بود: کدام شهرها؟
چرا جهرم؟ شهری با سابقه حکومت نظامی
معیار انتخاب، سابقه انقلابی شهرها بود؛ شهرهایی که پیش از انقلاب بهدلیل شدت مبارزات مردمی علیه رژیم پهلوی، حکومت نظامی را تجربه کرده بودند. جهرم یکی از همان شهرها بود؛ شهری که پیشینه اعتراض، حضور گسترده مردم در صحنه و فعالیتهای انقلابیاش زبانزد بود.
به همین دلیل، «دارالمؤمنین جهرم» در فهرست شهرهای میزبان قرار گرفت.
انتخاب مکان؛ از کتابخانه تا مدرسهای در صحراء
پس از هماهنگیهای اولیه، مسئولیت کار در جهرم به مهندس علی محمد پارسایی جهرمی، از دانشجویان پیرو خط امام، سپرده شد. او با همراهی مسئولان وقت شهرستان، از جمله فرماندار مرحوم حاج عنایتالله سنایی، جلسات متعددی برای تعیین محل استقرار برگزار کرد.
در ابتدا ساختمان کتابخانه عمومی جهرم در خیابان خیام پیشنهاد شد؛ مکانی در مرکز شهر. اما وجود دکل مخابراتی بلند با چراغ قرمز چشمکزن، از نظر امنیتی نگرانیهایی ایجاد کرد و این گزینه کنار گذاشته شد.
در نهایت، ساختمان «شیر و خورشید» آن روز ــ دبستان کنونی شهید علیاکبر امیرحمیدی ــ در محله صحراء، واقع در بلوار حکیم ابوالقاسم فردوسی (شهید رجایی) و ابتدای کوچه امامزاده اسماعیل(ع)، بهعنوان محل مناسب انتخاب شد. با همت مسئولان و مردم، این مکان در مدت کوتاهی آماده شد.
اندکی بعد، دو گروگان از مسیر تهران به شیراز و سپس به جهرم منتقل شدند.
مقرّی با حضور شبانهروزی مردم
فضای جهرم در آن روزها یادآور صحنههای مقابل سفارت آمریکا در تهران بود؛ تجمعهای مردمی، سخنرانیها و حضور دائمی نیروهای انقلابی.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شهرستان جهرم مسئولیت تأمین امنیت را برعهده گرفت. نیروهای مردمی نیز برای حفاظت چندلایه ثبتنام کردند و شیفتهای شبانهروزی شکل گرفت. در کنار تدابیر امنیتی، فعالیتهای فرهنگی و جلسات بحث سیاسی، اجتماعی و مذهبی ــ بهویژه برای جوانان ــ برگزار میشد.
این روند تا پایان هفت ماه و نیم حضور گروگانها در جهرم ادامه داشت.
سه دانشجو و یک مسئولیت تاریخی
مسئولیت مستقیم گروگانها در جهرم با مهندس علی محمد پارسایی جهرمی، دانشجوی مهندسی شیمی دانشگاه امیرکبیر و از جوانان محله صحراء بود. در کنار او، مهندس شهید بهروز سلطانی، دانشجوی دانشگاه صنعتی شریف، و مهندس نادر قدیمی، دانشجوی مهندسی برق دانشگاه شیراز، نیز در ارتباط و پیگیری امور نقش داشتند.
این سه دانشجو رابط اصلی این پرونده در جهرم بودند و هماهنگیهای لازم را با نهادهای مسئول انجام میدادند.
مدرسهای با نام یک شهید
محل نگهداری گروگانها، دبستان شهید علیاکبر امیرحمیدی بود؛ شهیدی از بهمن ۱۳۵۷ و از چهرههای پرافتخار انقلاب در جهرم. در میان مردم، گاه به اشتباه از این مکان با عنوان «لانه جاسوسی» یاد میشد، در حالیکه عنوان دقیق آن «مقرّ گروگانهای لانه جاسوسی» بود.
مدرسهای در دل محله صحراء، برای هفت ماه و نیم به یکی از نقاط حساس و تاریخی شهر تبدیل شد.
تکمیل تیم حفاظت و رازداری در میان هیاهو
برای تکمیل تیم شیفتهای شبانهروزی و اطمینان از حضور دائمی ناظران، دکتر حسن خوشنیت جهرمی، دانشجوی پزشکی و از نیروهای بومی، به جمع مهندس علی محمد پارسایی جهرمی و دو دانشجوی دیگر پیوست. این چهار نفر، تنها افرادی بودند که در طول تمام مدت حضور گروگانها در جهرم، با آنها در تماس مستقیم بودند و هیچ فرد دیگری ملاقات یا گفتگوی رسمی با آنها نداشت.
این رازداری، در کنار هیاهوی رسانهای و شایعات احتمالی، اهمیت دوچندانی داشت.
ملاقاتی برای اطمینان؛ از خطبههای جمعه تا دلگرمی مردم
برای رفع هرگونه شائبه و اطمینانبخشی به مردم انقلابی جهرم مبنی بر حضور واقعی گروگانها، ترتیبی داده شد تا امام جمعه فقید جهرم، حضرت آیتالله حاج سید حسین آیتاللهی (رضوانالله تعالی علیه)، دیداری با آنها داشته باشند. این ملاقات با حضور یک مترجم از دانشجویان مستقر در شیراز صورت گرفت.
آیتالله آیتاللهی، با آگاهی از مسیحی بودن گروگانها، آیاتی از قرآن کریم در وصف حضرت مریم (س) و حضرت عیسی (ع) را برایشان قرائت کرده و ضمن ارائه نصایح اخلاقی، با آنها گفتگو کردند. ایشان در همان روز در خطبههای نماز جمعه، ضمن تشریح جزئیات این ملاقات، به شایعات مبنی بر عدم حضور گروگانها در جهرم پایان دادند.
این دیدار، علاوه بر جنبه اطمینانبخشی، نمادی از رویکرد انسانی و اخلاقی مسئولان جمهوری اسلامی در قبال گروگانها بود.
هویت گروگانها؛ مسیحیان در دل جهرم
اگرچه تعداد دقیق گروگانها محرمانه باقی ماند، اما مشخص شد که دو گروگان حاضر در جهرم، مسیحی بودهاند. یکی از آنها، فردی با اطلاعات مذهبی قابل توجه بود که گویا سابقهی فعالیتهای مذهبی داشته و احتمالاً قصد کشیش شدن داشته است. گفته میشود دیگری نیز از نظامیان حاضر در جنگ ویتنام بوده است.
این دو نفر، در طول مدت حضورشان در جهرم، تحت مراقبت دائمی یکی از چهار دانشجوی مسئول بودند و هیچ حادثه امنیتی در این مدت رخ نداد.
جابجاییهای امنیتی و سفره انقلاب
گاهی برای رعایت اصول امنیتی، خودروهایی به محل استقرار گروگانها مراجعه میکردند و جابجاییهایی صورت میگرفت؛ گاهی حتی افراد خودی بهجای گروگانها در این خودروها جابجا میشدند تا بر پیچیدگیهای امنیتی افزوده شود.
تأمین غذای گروگانها، دانشجویان و نیروهای حفاظتی نیز بر عهده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شهرستان جهرم بود. در کنار آن، گاهی غذا و نوشیدنیهای خانگی، مانند شربتهای سنتی، از سوی خانوادههای انقلابی برای گروگانها و دانشجویان آورده میشد که نشان از روحیه مهماننوازی و انقلابی مردم جهرم داشت.
بازگشت به تهران؛ پایان مأموریت هفت ماه و نیمه
پس از حدود هفت ماه و نیم حضور در جهرم، با آغاز مذاکرات ایران و آمریکا و نزدیک شدن به پایان ماجرای گروگانگیری، این دو نفر از جهرم به تهران منتقل شدند.
مردم و مسئولان جهرم، امانتی را که نظام به آنها سپرده بود، با شایستگی تمام حفظ کردند و در نهایت، صحیح و سالم به مرکز تحویل دادند. مشارکت مردم جهرم در این «تحقیر بزرگ به آمریکا»، سهم بسزایی داشت و تلاشهای دستاندرکاران، بهویژه مهندس علی محمد پارسایی جهرمی، ستودنی و قابل تقدیر است.
پل ارتباطی؛ از فارسینخواندن تا دوستیهای چندماهه
عدم آشنایی گروگانها با زبان فارسی، بر عهده دانشجویان پیرو خط امام بود تا با تسلط به زبان انگلیسی، ارتباط را برقرار کنند. در این میان، مرحوم حاج جلال آتشی، یکی از انقلابیون جهرم، با دانشجویان انس گرفته بود و بهعنوان پلی میان آنها و روحانیون شهر، از جمله آیتالله حاج سید ابراهیم حقشناس جهرمی (رحمتالله علیه)، عمل میکرد و اخبار را منتقل مینمود.
دو دانشجوی غیرجهرمی نیز در طول این مدت، با جوانان انقلابی جهرم دوستی عمیقی برقرار کردند و گاهی برای گردش به باغها و اماکن دیدنی شهر برده میشدند. مهندس نادر قدیمی نیز با تخصص خود در مهندسی برق، سیستمهای صوتی مصلی نماز جمعه جهرم را راهاندازی و تنظیم کرد.
مسئولیت مستقیم نگهبانی و حفاظت از گروگانها بر عهده جناب سرهنگ علی توحیدی از سپاه پاسداران بود که با تنظیم ایشان، نگهبانی صورت میگرفت.
راز موقعیت؛ جهرم، شهری ناشناخته برای گروگانها
یکی از نکات قابل توجه در طول دوران حضور گروگانها در جهرم، عدم اطلاع آنها از مکان دقیق خود بود. این اقدام، که با هدف پیشگیری از هرگونه تلاش برای فرار یا برقراری ارتباط با خارج صورت میگرفت، بر اهمیت تدابیر امنیتی تأکید داشت. چرا که برخی از این افراد، با توجه به سوابق و احتمالاً آشنایی با ایران، میتوانستند خطرساز باشند؛ امری که در تهران نیز با اقدام برخی گروگانها برای فرار، هرچند ناموفق، به اثبات رسیده بود.
میداندار مبارزه؛ حضور مردم در برابر مقرّ گروگانها
درست همانند آنچه در مقابل سفارت آمریکا در تهران جریان داشت، مقابل مقرّ نگهداری گروگانها در جهرم نیز تظاهرات و راهپیماییهای ضدآمریکایی برگزار میشد. شعارهایی چون «مرگ بر آمریکا»، «مرگ بر جاسوس» و «مرگ بر کارتر»، فریاد روزمره مردم انقلابی بود که در این مکان تجمع میکردند. این حضور مردمی، نمادی از انزجار عمومی از سیاستهای آمریکا و حمایت از دانشجویان پیرو خط امام بود.
افتخار پاسداری؛ نقش خانوادهها در تأمین امنیت
حس افتخار در میان خانوادههایی که فرزندانشان در تیم حفاظت از گروگانها حضور داشتند، بسیار مشهود بود. پدران، با لهجه محلی و شور و هیجان، به دوستان و آشنایان خود نشان میدادند که فرزندشان در پشت بام یا نقطهای حساس از این مکان، در حال پاسداری است. این غرور، نشان از درک عمیق مردم از اهمیت این مأموریت و احساس مسئولیت آنها در قبال امنیت ملی بود.
حفاظت از این گروگانها، بر عهده پاسداران پرتلاش سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شهرستان جهرم بود. از جمله این افراد میتوان به حاج رضا واثقی، حجتالاسلام والمسلمین حاج شیخ نصرالله میمنه (که در آن زمان هنوز طلبه نشده بود)، عباس فرصاد، حاج محمد کلوانی و تعداد دیگری از نیروهای انقلابی اشاره کرد.
محرمانگی در سطوح بالا
باید تأکید کرد که تمامی مسائل مربوط به دیدارها، گفتگوها و فعالیتهای گروگانها در جهرم، در سطوح بسیار بالایی محرمانه باقی ماند. این تدبیر، برای حفظ امنیت و جلوگیری از هرگونه سوءاستفاده احتمالی، کاملاً ضروری بود.
یادبودهای ۱۳ آبان؛ تداوم حضور انقلابی
حتی پس از انتقال گروگانها از جهرم، مکان نگهداری آنها همچنان شاهد برگزاری تجمعات و مراسمهای انقلابی، بهویژه در سالروز ۱۳ آبان، روز دانشآموز، بود. این تداوم حضور مردمی، نشان از اهمیت نمادین این مکان در حافظه تاریخی شهر و پیوند آن با رویدادهای مهم انقلاب داشت.
گزارش از دکتر مجیدرضا جهانمهین