جهرم خبر، محرم در جهرم تنها با صدای طبل و سنج و حرکت دستههای عزاداری شناخته نمیشود؛ بخشی از هویت این آیین کهن در نوحههایی نهفته است که دههها در کوچههای قدیمی شهر طنینانداز بوده و نسل به نسل در حافظه مردم باقی مانده است. نوحههایی که تنها روایتگر باورهای دینی، آرمانهای اجتماعی و حتی تحولات تاریخی هر دوره محسوب میشدند.
در جهرم قدیم، هنگامی که دستههای سینهزنی از مسجدی به مسجد دیگر حرکت میکردند، نوحههای خاصی به عنوان «نوحههای بینراهی» خوانده میشد؛ اشعاری که بسیاری از آنها امروز نیز در ذهن پیشکسوتان عزاداری باقی مانده و بخشی از میراث معنوی این شهر به شمار میرود.
یکی از مشهورترین این نوحهها که نقل شده مورد علاقه مرحوم آیتالله سیدمحمدابراهیم حقشناس بوده، با این ابیات آغاز میشد:
«آفاق پر از غلغله و شیون و شین است
خورشید سیه گشته مگر قتل حسین است»
نوحهای که با زبان شعر، مصائب عاشورا را روایت میکرد و در ادامه با مضامین حماسی از جهاد، مبارزه با فساد و زنده نگه داشتن نام شهیدان سخن میگفت.
در میان نوحههای قدیمی جهرم، اشعاری با مضامین امیدبخش نیز شنیده میشد؛ نوحههایی که در کنار سوگواری، نوید پیروزی حق بر باطل را میدادند. از جمله نوحه مشهور:
«صبر کن جانا جهان روزی گلستان میشود
خرم و زیبا ز لطف حی سبحان میشود»
این اشعار سالها در مسیر حرکت دستههای عزاداری خوانده میشد و بخشی از فرهنگ شفاهی محلات قدیمی شهر را شکل میداد.
نوحههایی که فراتر از مرثیه بودند
بررسی نوحههای رایج در جهرم نشان میدهد که بسیاری از آنها تنها به بیان مصائب کربلا محدود نبودند، مفاهیمی همچون عدالتخواهی، آزادی، مبارزه با ظلم و دفاع از ارزشهای دینی را نیز بازتاب میدادند.
علی وجدانی پیش از انقلاب نوحهای را در هیئتهای عزاداری میخواند که در بخشی از آن آمده بود:
«با قطرههای خون روی تن حسین
دیدم نوشته بود
عدل است پایدار، ظلم است سرنگون»
مضمونی که نشان میدهد فرهنگ عاشورا در ذهن و زبان مردم جهرم همواره با مفاهیمی چون عدالتطلبی و مبارزه با ستم گره خورده است.
از دیگر نوحههای ماندگار آن سالها میتوان به مرثیه مشهور محسن محسنینژاد اشاره کرد:
«اکبر تو مرو میدان، مشکن دل لیلا را
در خیمه نشین مادر، آزرده مکن ما را»
نوحهای که سالها در شب حضرت علیاکبر(ع) زمزمه میشد و همچنان برای بسیاری از عزاداران خاطرهانگیز است.
ردپای نوحههای جهرم در اسناد ساواک
اهمیت نوحههای عاشورایی جهرم تا آنجا بوده که حتی در اسناد ساواک نیز ردپای آنها دیده میشود.
در سندی مورخ هفتم اسفندماه ۱۳۵۰ که از اسناد ساواک به جا مانده، به نقش مرحوم آیتالله سیدمحمدابراهیم حقشناس در هدایت و پشتیبانی از هیئتهای عزاداری جهرم اشاره شده است. در این گزارش آمده که با وجود بیماری قلبی، وی ارتباط خود را با مردم و روحانیون قطع نکرده بود و در ایام محرم با حضور در مساجد و دستههای عزاداری، فعالیتهای مذهبی را پیگیری میکرد.
بر اساس این سند، آیتالله حقشناس اشعاری را برای دستههای عزاداری محلات گازران، صحرا و دیگر مناطق ارسال کرده و خواسته بود در مراسم سینهزنی خوانده شوند:
«سرسلسله مرد آزاد حسین است
آن کس که در این ره سر و جان داد حسین است»
این اشعار در آن سالها مورد توجه گسترده عزاداران قرار گرفت و در محافل مذهبی بازتاب فراوانی داشت.
همچنین در همان سند به اشعار مرحوم آیتالله سیدحسین آیتاللهی اشاره شده است:
«قتل حسین به ما ندا میدهد
درس برادری به ما میدهد
این است شعار حقپرستان
پاینده باد اسلام، پاینده باد قرآن»
اشعاری که به دلیل مضامین اجتماعی و حماسی خود مورد حساسیت دستگاههای امنیتی وقت قرار گرفته بود.
بسیاری از نوحههای قدیمی جهرم نه در کتابها، بلکه در حافظه مداحان و پیرغلامان باقی ماندهاند.
نوحه مشهور «شام عاشورا صبح آزادی» که سالها توسط مرحوم عسکری با عنوان خوانده میشد، یکی از نمونههای شناختهشده این میراث شفاهی است:
«شام عاشورا صبح آزادی
از حسین آید بانگ آزادی»
یا نوحه معروف شب عاشورای محله اسفریز:
«امشبی پروندهها تا صبح امضا میشود
در درون خیمهها قرآن تلاوت میشود»
که با مضامین عرفانی و حماسی، حال و هوای خاص شب عاشورا را به تصویر میکشید.
«من خادمم به درگه حسینی»؛ نوحهای ماندگار در حافظه شهر
در میان همه نوحههای قدیمی جهرم، شاید کمتر شعری به اندازه نوحه مشهور سیدابراهیم رستگار در میان مردم شناخته شده باشد؛ نوحهای که بنا به نقل بزرگان، مرحوم آیتالله حقشناس نیز علاقه ویژهای به آن داشت و بارها درخواست کرده بود در مسجد گازران خوانده شود.
«من خادمم به درگه حسینی
من زاده علی مرتضایم
من شاهباز ملک لافتایم»
این نوحه هنوز هم برای بسیاری از مردم جهرم یادآور شبهای محرم، حرکت دستههای عزاداری در کوچههای قدیمی و خاطرات نسلهایی است که عشق به امام حسین(ع) را در قالب همین اشعار و نوحهها به فرزندان خود منتقل کردند.
امروز اگرچه شکل برگزاری مراسم عزاداری دستخوش تغییرات فراوانی شده، اما نوحههای قدیمی جهرم همچنان بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی این شهر محسوب میشوند؛ میراثی شفاهی که روایتگر مصائب عاشورا و بازتابدهنده تاریخ اجتماعی، باورهای دینی و خاطرات مشترک مردمی است که قرنها با نام حسین(ع) زندگی کردهاند.