جهرم خبر، گاهی تاریخ یک شهر را باید در زندگی مردانی جستوجو کرد که سالها بیهیاهو برای دین، فرهنگ و مردم آن شهر زیستهاند. حجتالاسلام والمسلمین مرحوم حاج سید حسن شریفیان موسوی نایینی، مشهور به حاج نایینی، از جمله همین چهرههای اثرگذار است؛ عالمی که زادگاهش نایین بود، اما بیش از شش دهه از عمر خود را در جهرم سپری کرد و نامش با تدریس، تبلیغ، مبارزه، فرهنگ و خدمت اجتماعی در این شهر پیوند خورد.
از مکتبخانه نایین تا حوزه علمیه اصفهان
حاج سید حسن نایینی فرزند سلاله السّادت مرحوم آقا سید رضا در سال ۱۲۸۳ هجری شمسی در روستای محمدیه نایین دیده به جهان گشود. دوران کودکی را در مکتبخانه گذراند و پس از فراگیری قرآن، ادبیات فارسی و عربی و خوشنویسی، برخلاف خواست خانواده که آینده او را در تجارت و کشاورزی میدیدند، مسیر طلبگی را برگزید.
پدرش با وجود علاقه به روحانیت، از او خواست با آیندهنگری این راه را انتخاب کند و تنها در صورتی وارد عرصه تحصیل شود که بتواند تا پایان مسیر استقامت کند. این توصیه سرنوشتساز، آغاز راهی شد که در فروردین ۱۳۰۱ با هجرت او به اصفهان و ورود به مدرسه علمیه نیمآورد ادامه یافت.
شاگرد برجسته استادان بزرگ
در اصفهان از محضر استادان برجستهای همچون حجج اسلام سیدمحمدباقر درچهای، ملا عبدالکریم درچهای، سیدمهدی درچهای و میرزا احمد مدرس بهره برد و سپس در درس ادبیات عرب استاد نامدار، جلالالدین همایی حاضر شد.
وی بعدها در نوشتههای خود، از همایی به عنوان دانشمندی کمنظیر یاد میکند که در علوم مختلف از فقه، فلسفه و ریاضیات تا نجوم، ادبیات و زبانهای خارجی سرآمد روزگار خود بود و اخلاق نیکوی او هر شاگردی را مجذوب میساخت.
در همان سالها، با وجود از دست دادن پدر و مادر و تحمل سختیهای فراوان، تحصیل را رها نکرد و مسیر علمی خود را نزد استادانی همچون آیتالله حاج آقا رحیم ارباب ادامه داد.
هجرت به جهرم؛ آغاز شش دهه خدمت
سال ۱۳۱۱ هجری شمسی نقطه عطف زندگی او بود؛ زمانی که به فارس سفر کرد و جهرم را برای ادامه زندگی برگزید؛ شهری که تا پایان عمر در آن ماند.
حاج نایینی در مدرسه علمیه خان (زمانیه) به تدریس علوم دینی پرداخت و امامت جماعت امامزاده اسماعیل(ع) را بر عهده گرفت. تعدادی از طلاب و روحانیان جهرم از محضر او بهره بردند که از جمله شاخصترین آنان میتوان به مرحوم آیتالله شیخ حسین شبزندهدار جهرمی اشاره کرد.
او علاوه بر تدریس، خطیبی توانا و نویسندهای خوشقلم بود و آثار ارزشمندی از خود بر جای گذاشت. مجموعه خطی «ارمغان جهرم و غنایم جهرمی» و سفرنامه ادبی او درباره جهرم، از مهمترین نوشتههایش به شمار میرود؛ آثاری که تصویری دقیق از تاریخ، فرهنگ و فضای اجتماعی آن روزگار ارائه میکنند و انتشار آنها میتواند بخشی از حافظه تاریخی جهرم را زنده کند.
حضوری آرام اما مؤثر در مبارزات انقلاب
بررسی اسناد تاریخی و گزارشهای ساواک نشان میدهد که نام حاج نایینی در بسیاری از رویدادهای مهم پیش از انقلاب اسلامی دیده میشود.
پس از آزادی حضرت امام خمینی(ره) در فروردین ۱۳۴۳، در مراسمی که به همین مناسبت در مسجد مصلی جهرم برگزار شد، او به منبر رفت و درباره جایگاه علم و مرجعیت دینی سخن گفت.
چند روز بعد نیز در کنار دیگر علمای جهرم، آزادی امام خمینی(ره) و دیگر علما را طی تلگرامی به آیتالله گلپایگانی تبریک گفت.
با تبعید امام خمینی(ره) به عراق در آبان ۱۳۴۳، جهرم نیز همچون بسیاری از شهرهای کشور شاهد اعتراض روحانیان بود. بنا بر اسناد شهربانی، حاج نایینی همراه با جمعی از علمای شهر برای مدتی از اقامه نماز جماعت خودداری کرد؛ اقدامی اعتراضی که در گزارشهای رسمی آن روزگار نیز ثبت شده است.
در سال ۱۳۴۸ نیز هنگامی که دستور کشف حجاب برای دانشآموزان دختر در جهرم صادر شد، او در کنار آیتالله حقشناس و دیگر روحانیان، با تعطیل کردن نماز جماعت و مراجعه به ساواک شیراز، اعتراض خود را به این تصمیم اعلام کرد.
نام او همچنین در تلگرافهای حمایتی علمای جهرم از نهضت امام خمینی(ره) در سال ۱۳۵۷ و نیز در پیام محکومیت حمله رژیم پهلوی به حرم مطهر امام رضا(ع) در مشهد دیده میشود؛ اسنادی که همگی در پروندههای ساواک ثبت شدهاند.
روحانی مردم در روزهای سخت
فعالیتهای حاج نایینی تنها به حوزه علم و مبارزه محدود نبود.
در جریان زلزله ویرانگر لارستان در سال ۱۳۳۹ و همچنین زلزله قیر و کارزین در سال ۱۳۵۱، او همراه با آیتالله حقشناس و دیگر روحانیان جهرم راهی مناطق آسیبدیده شد و در امدادرسانی و حمایت از زلزلهزدگان نقش فعالی ایفا کرد.
این حضور، جلوهای از نگاه اجتماعی او بود؛ نگاهی که روحانیت را علاوه بر محراب و منبر آن را در کنار مردم و در متن حوادث تعریف میکرد.
میراثی که همچنان ادامه دارد
سرانجام این عالم فرهیخته، هشتم مردادماه سال ۱۳۶۹ دار فانی را وداع گفت و در آرامستان فردوس جهرم به خاک سپرده شد.
اما خدمات او با رحلتش پایان نیافت. فرزندان و ارادتمندانش در سال ۱۳۸۳ مؤسسه خیریه مرحوم حاج سید حسن نایینی را در جهرم بنیان گذاشتند؛ مجموعهای که طی سالهای گذشته در زمینه حمایت از اقشار نیازمند، تأمین مسکن و فعالیتهای عامالمنفعه خدمات قابل توجهی ارائه کرده است.
همچنین موقوفهای عام به نام این روحانی در شهر نایین به ثبت رسیده که نشاندهنده استمرار نگاه خیرخواهانه و مردمی اوست.
نامی ماندگار در حافظه جهرم
حاج سید حسن نایینی را میتوان از روحانیان تأثیرگذار معاصر جهرم دانست؛ شخصیتی که در کنار تدریس، پژوهش، تبلیغ و تألیف، در بزنگاههای اجتماعی و سیاسی نیز حضوری فعال داشت و همواره در کنار مردم ایستاد.
مرور زندگی او نشان میدهد که تاریخ جهرم تنها با روایت حوادث و بناها کامل نمیشود؛ شناخت شخصیتهایی چون حاج نایینی، بخش مهمی از هویت فرهنگی و مذهبی این شهر را آشکار میکند؛ روحانیای که مهاجری از نایین بود، اما نامش برای همیشه در تاریخ جهرم ماندگار شد.