جهرم خبر، آب برای جهرم و خفر فقط یک موضوع عمرانی نیست؛ مسئله‌ای است که مستقیماً با باغ، کشاورزی و آینده تولید منطقه گره خورده است. حالا در جریان بازدید معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی از این دو شهرستان، چند عدد مهم روی میز آمده؛ ۱۱۵ میلیارد تومان برای شبکه‌های آبیاری و زهکشی فارس و ۷۳ میلیارد تومان برای پایاب سدها.
اما برای کشاورزی که با محدودیت منابع آب دست‌وپنجه نرم می‌کند، اهمیت این ارقام در خود اعتبار نیست؛ در این است که چه میزان از آن واقعاً به زمین‌های جهرم و خفر برسد و چه طرح‌هایی را از روی کاغذ به اجرا برساند.
مسئله‌ای قدیمی به نام آب
جعفر گوهرگانی، معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، در جریان بازدید از شهرستان‌های جهرم و خفر، حفاظت از منابع آب و خاک را نیازمند برنامه‌ای مدون و مشارکت جدی ذی‌نفعان دانست.
او تأکید کرد دولت و بهره‌برداران باید برای صیانت از این منابع حیاتی، هم‌افزایی بیشتری داشته باشند؛ حرفی که در مناطق کشاورزی فارس معنای مشخصی دارد: مدیریت آب بدون حضور کشاورزانی که هر روز با کمبود، هزینه و افت بهره‌وری مواجه‌اند، نمی‌تواند صرفاً با تصمیم‌های اداری پیش برود.
برای جهرم و خفر، این موضوع اهمیت بیشتری دارد؛ چرا که بخش مهمی از اقتصاد و معیشت منطقه به زمین و باغ وابسته است و هر تصمیم درباره آب، دیر یا زود خود را در تولید نشان می‌دهد.
۱۱۵ میلیارد تومان؛ اعتبار یا فرصت؟
به گفته معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، ۱۱۵ میلیارد تومان برای شبکه‌های آبیاری و زهکشی فارس اختصاص یافته است**؛ رقمی که معادل ۱۰ درصد اعتبارات ملی این حوزه اعلام شده است.
قرار است این منابع با اولویت‌بندی طرح‌ها برای ارتقای بهره‌وری منابع آب هزینه شود.
اینجا اما یک پرسش مهم مطرح می‌شود: اولویت‌بندی قرار است بر اساس چه نیازهایی انجام شود و سهم جهرم و خفر از این اعتبار دقیقاً در کدام پروژه‌ها خود را نشان خواهد داد؟
پاسخ این پرسش برای کشاورز از خود رقم اعتبار مهم‌تر است. شبکه‌ای که آب را با اتلاف کمتر به مزرعه و باغ برساند، برای بهره‌بردار معنای متفاوتی با اعتباری دارد که صرف پروژه‌ای کم‌اثر شود.
کشاورز چقدر باید هزینه کند؟
بخش دیگری از سخنان گوهرگانی به توسعه روش‌های نوین آبیاری مربوط بود.
طبق اعلام او، نسبت مشارکت دولت و کشاورزان که در گذشته **۸۵ به ۱۵ بود، اکنون به ۵۰ به ۵۰ رسیده و وزارت جهاد کشاورزی به دنبال آن است که این سهم به ۷۰ به ۳۰ تغییر کند تا حمایت بیشتری از تولیدکنندگان صورت گیرد.
تغییر این نسبت، از زاویه کشاورز یعنی کاهش بخشی از هزینه‌ای که برای اجرای سیستم‌های نوین آبیاری باید پرداخت کند.
در شرایطی که سرمایه‌گذاری برای اصلاح شیوه آبیاری برای بسیاری از بهره‌برداران هزینه‌بر است، میزان حمایت دولتی می‌تواند در تصمیم آنها برای ورود به این طرح‌ها اثرگذار باشد.
۷۳ میلیارد تومان و یک مطالبه برای جهرم و خفر
پایاب سدها نیز در فهرست اعتبارات قرار گرفته است. گوهرگانی از اختصاص ۷۳ میلیارد تومان برای پایاب سدهای فارس خبر داد و تأکید کرد سهم شهرستان‌های جهرم و خفر باید با دقت پیگیری شود و این منابع در مسیر اجرای طرح‌های مورد نیاز هزینه شود.
این بخش از سخنان معاون وزیر، عملاً یک مطالبه اجرایی را پیش روی مسئولان محلی قرار می‌دهد: مشخص شدن طرح‌ها، پیگیری سهم شهرستان‌ها و اطمینان از اینکه اعتبار اختصاص‌یافته در نهایت به پروژه‌ای برسد که اثر آن در زمین کشاورزی قابل مشاهده باشد.
از سد تا پای زمین کشاورز، فاصله‌ای وجود دارد که با اجرای پایاب و شبکه‌های انتقال و توزیع آب باید پر شود.
نسخه وزارتخانه؛ تشکل‌ها به جای تک‌روی
گوهرگانی در این بازدید، تشکل‌های تخصصی و نظام‌های بهره‌برداری را نیز در سیاست‌های وزارت جهاد کشاورزی دارای نقش محوری دانست.
این نگاه می‌تواند شکل اجرای طرح‌ها را تغییر دهد. در پروژه‌هایی که چندین باغدار و بهره‌بردار از یک منبع آب یا زیرساخت استفاده می‌کنند، اجرای جمعی می‌تواند امکان پیگیری اعتبار و مدیریت پروژه را بیشتر کند.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی نیز اعلام کرد در پروژه‌های عام‌المنفعه، اولویت با تعاونی‌ها و اشخاص حقوقی است.
باغدارها اگر کنار هم بایستند
یک پیشنهاد مشخص نیز برای باغداران مطرح شد: اگر مجموعه‌ای از باغداران در قالب یک شخصیت حقوقی برای اجرای پروژه‌هایی مانند بند آب یا شبکه آبیاری اقدام کنند، دولت از آنها حمایت مالی خواهد کرد.
این مدل، مسئولیت اجرای پروژه را از یک بهره‌بردار منفرد به یک مجموعه منتقل می‌کند؛ مجموعه‌ای که می‌تواند برای تأمین اعتبار، اجرا و بهره‌برداری برنامه منسجم‌تری داشته باشد.
در مناطق باغی، چنین ظرفیتی می‌تواند به معنای استفاده مشترک از زیرساخت و کاهش پراکندگی طرح‌ها باشد؛ البته به شرط آنکه تشکل‌ها واقعاً شکل بگیرند و سازوکار حمایت مالی نیز روشن و قابل پیگیری باشد.
آب بدون خاک‌شناسی کامل نمی‌شود
در این میان، خاک نیز نباید در سایه بحث آب قرار بگیرد.
گوهرگانی درباره مطالعات خاک‌شناسی اعلام کرد برای شناسایی محدودیت‌های شوری، پایش کیفیت اراضی و افزایش عملکرد محصولات در واحد سطح، محدودیتی در ارائه خدمات به فارس وجود ندارد.
این مطالعات می‌تواند مشخص کند هر زمین با چه محدودیت‌هایی روبه‌رو است و چگونه می‌توان از ظرفیت موجود آن بهتر استفاده کرد.
برای کشاورزی که با محدودیت آب مواجه است، افزایش بهره‌وری فقط از مسیر تأمین آب بیشتر نمی‌گذرد؛ شناخت بهتر خاک و افزایش عملکرد در همان سطح موجود نیز بخشی از راه‌حل است.
هر بند آب، یک تصمیم فنی و قانونی
موضوع احداث بندهای آبخیز در حریم رودخانه‌های فصلی نیز در این بازدید مطرح شد.
گوهرگانی تأکید کرد اجرای هرگونه سازه در حریم رودخانه‌های فصلی نیازمند دریافت مجوزهای قانونی از کمیسیون ماده ۱۱ قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی است.
او همچنین بر بررسی این پروژه‌ها با حضور نمایندگان وزارت نیرو، استانداری و دستگاه‌های نظارتی تأکید کرد؛ بررسی‌هایی که قرار است هم حفظ حقابه کشاورزان و هم حریم کمی و کیفی منابع آب و الزامات ایمنی و فنی را در نظر بگیرد.
به این ترتیب، احداث بند آبخیز فقط مسئله تأمین اعتبار و عملیات عمرانی نیست؛ محل اجرای پروژه و اثر آن بر جریان آب و حقابه پایین‌دست نیز باید پیش از اجرا بررسی شود.
قنات‌هایی که هنوز می‌توانند برگردند
قنوات فارس نیز در این بازدید از قلم نیفتاد.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی از آزادسازی اعتبارات بلوکه‌شده استان خبر داد و اعلام کرد قنوات باقی‌مانده فارس با اولویت‌بندی طرح‌ها و استفاده از ظرفیت‌های استانی و اعتبارات محرومیت‌زدایی احیا خواهند شد.
برای استان فارس، احیای قنوات در کنار توسعه شبکه‌های آبیاری، پایاب سدها و روش‌های نوین آبیاری، بخشی از یک مسئله بزرگ‌تر است؛ اینکه منابع آبی موجود چگونه حفظ و با کمترین اتلاف در اختیار تولید قرار گیرد.
حالا نوبت پیگیری است
در بازدید معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی از جهرم و خفر، اعداد و وعده‌های مختلفی مطرح شد؛ از ۱۱۵ میلیارد تومان اعتبار شبکه‌های آبیاری و زهکشی فارس گرفته تا ۷۳ میلیارد تومان برای پایاب سدها و حمایت از طرح‌های جمعی باغداران و احیای قنوات.
اما فاصله میان اعلام اعتبار و اثرگذاری آن در زمین، همان جایی است که پیگیری مسئولان محلی، تشکل‌های کشاورزی و بهره‌برداران اهمیت پیدا می‌کند.
برای جهرم و خفر، مسئله اصلی فقط این نیست که چه میزان اعتبار در سطح استان اختصاص یافته است؛ مهم این است که سهم این دو شهرستان دقیقاً کجا هزینه می‌شود، کدام طرح‌ها در اولویت قرار می‌گیرند و نتیجه آن چه زمانی در شبکه آبیاری، پایاب سد، باغ و مزرعه دیده خواهد شد.
آب، برای کشاورز یک عدد در جدول اعتبارات نیست؛ آبی است که باید به موقع به زمین برسد و امکان ادامه تولید را فراهم کند.