آمنه سپهر- جهرم خبر| پایین رفتن سطح ایستابی آب در جغرافیای استانی چون فارس که عنوان پایتخت کشاورزی ایران را یدک می کشید، امروز با وقوع فرونشست، ترک های وسیع در سطح دشت ها و حتی در تار و پود ابنیه های تاریخی، مسکونی، فروچاله و دیگر پدیده های انسان ساخت، تنها یک پیام دارد، سفره های زمین از آب تهی شده است.
پیرو اعلام مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری فارس ، متوسط فرونشست جهانی ۲ تا ۴ میلیمتر در سال است، اما رکورد ثبت شده در استان فارس در منطقه ای واقع در بین دشت جهرم و فسا ۵۴ سانتیمتر برآورد شده که نشان می دهد خشکی زمین در استان فارس از وضعیت بحران نیز فراتر رفته و فاجعه بار شده است.
این آمار نشان می دهد که سهولت در برداشت آبهای زیرزمینی بدلیل هرج و مرج و سوء مدیریت در بدنه حکمرانی آب و خاک و بدتر از آن عدم کاربست حقیقی شاخص های مختلف حکمرانی در کالبد نظام مدیریت و بی تفاوتی نسبت به حقوق بین نسلی و بضاعت آبخوان ها و همچنین پشت پا زدن به انواع برنامه ها و اسناد بالادستی، عامل اصلی چنین رخدادهای نادر در فارس و دیگر نقاط کشور است.
آنگونه که آمارها می گویند؛ میانگین بارندگی بلندمدت استان فارس ۳۰۲ میلیمتر بوده که در سال آبی جاری به ۱۷۱ میلیمتر کاهش یافته است؛ این افت چشمگیر بارشها نشان می دهد که فشار بر منابع آب زیرزمینی بیشتر شده و همین موضوع زمین را به سمت فرونشست سوق داده است.
این در حالیست که از ۶۰۹ دشت کشور، ۴۲۷ دشت در وضعیت ممنوعه و ممنوعه بحرانی قرار دارند و بیش از ۳۵۰ دشت با پدیده فرونشست مواجه هستند؛ این آمار نشان می دهد که در فارس، ۹۶ محدوده مطالعاتی ممنوعه و ممنوعه بحرانی وجود دارد.
آنگونه که مدیر عامل شرکت آب منطقه ای فارس اعلام کرده است؛ در فارس بیش از ۶۴ هزار حلقه چاه آب مجاز و تعداد زیاد چاه غیر مجاز وجود دارد که سالانه حدود چهار هزار و ۶۰۰ میلیون مترمکعب آب از چاههای مجاز و ۹۰۰ میلیون مترمکعب از چاههای غیرمجاز در استان فارس برداشت می شود، این حجم از برداشت منجر به کسری مخزن ، معادل ۸۱۶ میلیون مترمکعب در سال ، در ۲ دهه گذشته شده است.
برنامه های آبخیزداری؛ نسخه ای دیر هنگام اما پر طرفدار
در همین رابطه یک کارشناس ارشد زمین شناسی به «جهرم خبر » می گوید: توهم پر آبی، تفکر جزیره ای حاکم در کشور، دوری بیش از حد سیاست های جهاد کشاورزی و وزارت نیرو و فقدان نگاه دراز مدت و نقش تاثیر گذار کنشگران در مجموعه وزارتخانه ها و همچنین خالی بودن تاثیر آنها در سیاستگذاری های آبی، مجموعه عواملی هستند که در نهایت شرایط کنونی را خلق نموده است.
اکبر پورداج، معتقد است: نوع کاربری مناطق مختلف کشور هیچ انطباقی با اسناد آمایش سرزمین ندارد و برنامه های آبخیزداری آن هم پس از نابودی منابع آب و خاک نسخه دیر هنگامی است که در سایه کاهش بارش ها و ضعف منطقی در برنامه های سد سازی پر رنگ و پرطرفدار شده است.
وی می افزاید: در مقیاس محلی و کلان، پدیده فرونشست با برداشت آب از آبخوان ها و خالی شدن آب بین ذره ای تشدید می شوند. این پدیده می تواند به همراه دیگر رخدادها بروز و ظهور یابد.
این کارشناس ارشد زمین شناسی و فعال حوزه آب و خاک کشور توضیح می دهد: نشست تفریقی و بدنبال آن ایجاد فیشرها (شکاف های بزرگ) در دامنه های کوهستانی و مناطق پر شیب تر و حدفاصل دشت و کوهستان، ایجاد فروچاله ها بدلیل عملکرد رخساره های انحلالی و تغییرات هیدرولوژیکی و هیدروژئولوژیکی ناشی از تاثیر صفحات و پهنه های گسلی و فروریختگی زیر دشت و فرونشست کلی دشت که معمولا غیر محسوس و خزنده و در مقیاس وسیع پیش می رود سه پدیده ای هستند که عموماً با برداشت قهقرایی سفره های آبی و تغییر کاربری باغی و فشار بر منابع آبی و افزایش عمق برداشت از آبخوان ها ارتباط مستقیم دارد.
پورداج، تاکید می کند: منابع آبی مانند شیر یک طرفه عمل می کنند و همانگونه که برداشت از آنها آسان است، تغذیه آنها دشوار و گاهاً غیر ممکن است، سیاست آبخیزداری و تغذیه مصنوعی در شرایطی که برنامه های تولید گفتمان علمی و آگاهی بخش و اقدامات فنی ـ اجتماعی و ترویجی جایگاهی نداشته باشد، مصارف آب از منابع موجود پیشی بگیرند و مدیریت صحیح مصرف حاکم نشود و از رشد قارچ گونه حفاری چاه و تغییر کاربری ها آن هم به شکل باغی پرهیز نشود، کاری عبث و بیهوده تلقی می شود.
به گفته وی؛ این برداشت ها نابودی مزارع، کشتزارها، منابع آبی و غیر قابل بازگشت شدن بافت متراکم شده آبخوان و کاهش ظرفیت آبدهی آبخوان و برچیده شدن کاربری پیشین دشت و همچنین تشدید تنش های مختلف اجتماعی،محیط زیستی، امنیتی و خسارت های اقتصادی گسترده را در پی خواهد داشت.