جهرم خبر-دکتر مهدی عرفانیان| وقوع سیل اخیر در شهرستان جهرم بار دیگر نشان داد که پدیده سیلاب در بسیاری از مناطق کشور تنها یک حادثه طبیعی نیست، بلکه تا حد زیادی نتیجه نحوه مدیریت منابع طبیعی و سرزمین است. بارشهای شدید اگرچه بخشی از ویژگیهای اقلیم ایران به شمار میروند، اما تبدیل این بارشها به سیلابهای مخرب اغلب به دلیل ضعف در مدیریت حوزههای آبخیز، تخریب پوشش گیاهی، بهرهبرداری نادرست از اراضی و استقرار ابنیه و تاسیسات در مسیر سیل رخ میدهد. از این رو، سیل جهرم را میتوان هشداری جدی برای ضرورت توجه بیشتر به آبخیزداری و مدیریت جامع حوضههای آبخیز دانست.
در بسیاری از مناطق کشور، از جمله بخشهایی از استان فارس، طی سالهای گذشته فشار بر منابع طبیعی افزایش یافته است. تغییر کاربری اراضی، کاهش پوشش گیاهی و توسعه نامتوازن در مناطق بالادست، باعث شده است که خاک توانایی جذب و نگهداری آب را از دست بدهد. در چنین شرایطی، بارندگیهای شدید به جای آنکه به تدریج در خاک نفوذ کرده و سفرههای زیرزمینی را تغذیه کند، به سرعت به رواناب تبدیل شده و سیلابهای مخرب ایجاد میکند.
آبخیزداری در چنین شرایطی یکی از مؤثرترین ابزارها برای کاهش خسارات سیل و مدیریت پایدار منابع آب و خاک به شمار میرود. اجرای عملیات آبخیزداری مانند احداث بندهای خاکی و سنگی، تقویت پوشش گیاهی، اصلاح کاربری اراضی و توسعه فعالیتهای آبخوانداری میتواند سرعت جریان آب را کاهش داده و فرصت نفوذ آن در خاک را افزایش دهد. این اقدامات علاوه بر کنترل سیلاب، موجب تغذیه سفرههای زیرزمینی، کاهش فرسایش خاک و بهبود پایداری اکوسیستمهای محلی نیز میشود.
تجربه بسیاری از مناطق کشور نشان داده است که هر جا عملیات آبخیزداری به شکل علمی و گسترده اجرا شده، شدت سیلابها به طور قابل توجهی کاهش یافته است. در مقابل، مناطقی که از چنین برنامههایی بیبهره بودهاند، در برابر بارشهای شدید آسیبپذیری بیشتری داشتهاند. بنابراین مدیریت سیلاب نباید تنها به اقدامات پس از وقوع حادثه محدود شود، بلکه لازم است رویکرد پیشگیرانه و بلندمدت در دستور کار قرار گیرد.
سیل جهرم میتواند فرصتی برای بازنگری در سیاستهای مدیریت منابع طبیعی و تقویت برنامههای آبخیزداری باشد. سرمایهگذاری در این حوزه در واقع نوعی سرمایهگذاری برای کاهش خسارات آینده، حفظ خاک و آب و افزایش تابآوری سرزمین در برابر تغییرات اقلیمی است. بدون توجه جدی به مدیریت حوزههای آبخیز، احتمال تکرار چنین خساراتی در بسیاری از مناطق کشور همچنان وجود خواهد داشت.
در شرایطی که کشور با چالشهای همزمانی مانند کمآبی، فرسایش خاک و افزایش رخدادهای حدی اقلیمی روبهرو است، آبخیزداری باید به عنوان یکی از ارکان اصلی مدیریت سرزمین مورد توجه قرار گیرد. سیل اخیر جهرم بار دیگر یادآور این واقعیت است که پیشگیری از بحران، بسیار کمهزینهتر و مؤثرتر از جبران خسارات پس از وقوع آن است.