جهرم خبر، نخستین همایش ملی «هوش مصنوعی؛ پیشگیری از جرم و آسیبهای اجتماعی، فرصتها و چالشها» روز ۲۵ مردادماه ۱۴۰۵ به همت دانشگاه جهرم و با همکاری معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری استان فارس در محل مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC) برگزار شد؛ همایشی که تلاش داشت یکی از مهمترین پرسشهای عصر فناوری را در نقطه تلاقی هوش مصنوعی، حقوق و مسائل اجتماعی دنبال کند: چگونه میتوان از ظرفیتهای هوش مصنوعی برای پیشگیری از جرم استفاده کرد، بیآنکه خود این فناوری به زمینهای برای شکلگیری آسیبها و جرائم تازه تبدیل شود؟
این همایش با حضور جمعی از مسئولان، استادان دانشگاه، پژوهشگران، متخصصان هوش مصنوعی و کارشناسان حوزه حقوق و پیشگیری از جرم برگزار شد و فرصتی برای نزدیکتر شدن نگاه دانشگاهی و قضایی به تحولات پرشتاب فناوری فراهم کرد.
در مراسم افتتاحیه، دکتر علویانمهر، رئیس همایش، دکتر محمد عباسزاده جهرمی، دبیر علمی همایش، آیتالله دژکام، نماینده ولیفقیه در استان فارس و امام جمعه شیراز، حجتالاسلام رجایینسب، رئیس کل دادگستری استان فارس، دکتر لنکرانی، رئیس مرکز تحقیقات سلامت، دکتر قنبری، مدیرکل دفتر برنامهریزی، مطالعات و جرمشناسی معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوه قضاییه و دکتر محمد قناعتیان، رئیس دانشگاه جهرم، به ایراد سخنرانی پرداختند.
وقتی فناوری، هم فرصت است و هم تهدید
هوش مصنوعی دیگر تنها موضوعی متعلق به آزمایشگاهها و شرکتهای فناوری نیست. این فناوری به تدریج وارد بخشهای مختلف زندگی اجتماعی شده و طبیعی است که آثار آن در حوزه جرم و آسیبهای اجتماعی نیز مورد توجه قرار گیرد.
از یک سو، تحلیل حجم گسترده دادهها، شناسایی الگوهای رفتاری، پیشبینی برخی روندهای مجرمانه و ارائه هشدارهای زودهنگام میتواند ابزارهای تازهای در اختیار نظام پیشگیری قرار دهد؛ از سوی دیگر، همین فناوری میتواند شکلهای جدیدی از جرم، سوءاستفاده از دادهها، فریب و آسیب اجتماعی را به وجود آورد.
بر همین اساس، نخستین همایش ملی هوش مصنوعی و پیشگیری از جرم تلاش کرد موضوع را صرفاً از زاویه «کاربرد فناوری» دنبال نکند، بلکه همزمان فرصتها، تهدیدها، الزامات حقوقی و پیامدهای اجتماعی آن را مورد توجه قرار دهد.
چهار ایستگاه برای بررسی یک فناوری پیچیده
مباحث علمی همایش در چهار محور اصلی دنبال شد. نخستین محور به «جرائم و آسیبهای نوپدید ناشی از هوش مصنوعی» اختصاص داشت؛ موضوعی که به شناسایی و پایش پیامدهای اجتماعی جرایمی میپردازد که با استفاده از هوش مصنوعی شکل گرفتهاند یا دامنه و شدت آنها افزایش یافته است.
در محور دوم با عنوان «پیشگیری دادهمحور؛ وضعی و فرهنگی ـ اجتماعی»، نقش داده و تحلیلهای هوشمند در طراحی مداخلات پیشگیرانه مورد بررسی قرار گرفت. ایده اصلی این بخش آن است که پیشگیری از جرم، به جای واکنش صرف پس از وقوع، بتواند با استفاده از دادهها و سامانههای هوشمند، نشانههای خطر را زودتر شناسایی کند.
اما استفاده از داده و هوش مصنوعی بدون چارچوب حقوقی و اخلاقی، خود میتواند مسئلهآفرین باشد. به همین دلیل، محور سوم همایش به «حکمرانی داده، حقوق و هنجارهای بینالمللی» اختصاص یافت؛ محوری که در آن موضوعاتی همچون استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی، استانداردهای حقوقی و اخلاقی، الزامات دادرسی و سازوکارهای پاسخگویی مورد توجه قرار گرفت.
چهارمین محور نیز «بازپروری، بازگشت به جامعه و کاهش تکرار جرم» بود. در این بخش، ظرفیت هوش مصنوعی برای شخصیسازی برنامههای بازپروری، پشتیبانی از تصمیمگیری و کاهش خطر تکرار جرم بررسی شد؛ موضوعی که نشان میدهد فناوری میتواند علاوه بر مرحله پیشگیری، در فرآیند اصلاح و بازگشت افراد به جامعه نیز نقش داشته باشد.
۴۵ مقاله؛ سهم پژوهش در یک گفتوگوی تازپس از مراسم افتتاحیه، بخش علمی همایش در دو پنل تخصصی به صورت همزمان ادامه پیدا کرد و پژوهشگران و صاحبنظران به ارائه یافتههای علمی خود پرداختند.
تعدد موضوعات و حضور پژوهشگران در این بخش نشان داد که مسئله هوش مصنوعی و جرم را نمیتوان تنها از یک منظر بررسی کرد. این موضوع در نقطه تلاقی چند حوزه قرار دارد و نیازمند همکاری میان متخصصان فناوری، حقوقدانان، جرمشناسان، جامعهشناسان و سیاستگذاران است.
تقدیر از پنج مقاله برتر
در پایان همایش و پس از قرائت بیانیه نخستین همایش ملی «هوش مصنوعی؛ پیشگیری از جرم و آسیبهای اجتماعی، فرصتها و چالشها»، از پنج مقاله برتر به دلیل کیفیت علمی، نوآوری و اهمیت یافتههای پژوهشی تقدیر شد.
با این حال، اهمیت چنین رویدادی را میتوان فراتر از یک همایش علمی یکروزه ارزیابی کرد. برگزاری این برنامه در واقع تلاشی برای ایجاد یک زبان مشترک میان دانشگاه و دستگاه قضایی در مواجهه با فناوریای است که با سرعت زیادی در حال تغییر مناسبات اجتماعی است.
آغاز یک مسیر، نه پایان یک همایش
ورود هوش مصنوعی به حوزه پیشگیری از جرم، اگر با پژوهش، قانونگذاری، نظارت و ملاحظات اخلاقی همراه باشد، میتواند ظرفیتهای تازهای برای شناسایی خطر، کاهش آسیب و ارتقای کارآمدی نظام پیشگیری ایجاد کند. در مقابل، استفاده شتابزده و بدون چارچوب از این فناوری میتواند چالشهای تازهای در زمینه حریم خصوصی، حقوق شهروندی، تبعیض الگوریتمی و مسئولیتپذیری ایجاد کند.
