جهرم خبر، در محله کلوان جهرم، خانهای قدیمی روزگاری شاهد تولد کودکی بود که سالها بعد نامش در محافل علمی ایران و جهان با «ویروسشناسی گیاهی» گره خورد؛ کودکی که نخستین درسهای قرآن و خواندن و نوشتن را در مکتبخانه آموخت و بعدها مسیر زندگیاش او را تا دانشگاههای معتبر آمریکا و مراکز علمی اروپا برد.
پرفسور کرامتالله ایزدپناه، فرزند مرحوم آقا غلامرضا، در روز جمعه ۱۶ شهریورماه ۱۳۱۳ در محله کلوان جهرم متولد شد؛ دانشمندی که از دل همین شهر برخاست و سرانجام به یکی از چهرههای شناختهشده ویروسشناسی گیاهی در ایران تبدیل شد.
پدرش در چهارسوق بازار زندیّه جهرم مغازهای داشت و در کنار تجارت پوست و دیگر کالاها، به باغداری نیز مشغول بود و با شهرهایی همچون فسا و زاهدشهر مراودات تجاری داشت.
مادرش مرحومه حاجیه خانم شمس الملوک ایزدپناه (مرتضوی) اهل محله قدیمی گازران، هم مکتب رفته بوده و اشعار بسیار زیادی از حفظ بوده اند. او در آغازین سال های زندگی از نجواهای شعر خوانی مادرش بهره های زیادی برد.
کرامتالله نیز دوران کودکی را با مکتبخانه آغاز کرد؛ جایی که نزد مرحوم آقا میرزا محمد صحراییان، معروف به «آ میرزای آخوند»، و همسر ایشان مرحومه سیده بیبیجان سیادت جهرمی، عمجزء، قرآن کریم، خواندن و نوشتن را فرا گرفت.
قرآنخوانی او از همان سالهای کودکی چنان بود که مورد توجه امام جماعت مسجد محل، مرحوم حجتالاسلام والمسلمین حاج شیخ میرزا محمد معظمی، امام جماعت مسجد ولیعصر(عج) کلوان، قرار گرفت و مایه افتخار اهالی محله شد.
مسیر تحصیل اما تازه آغاز شده بود. پس از پایان مکتبخانه، ایزدپناه مستقیماً وارد کلاس سوم ابتدایی مدرسه خواجه نصیر جهرم شد و پس از کسب رتبه نخست در امتحانات نهایی ششم ابتدایی، تحصیل خود را در کلاس هفتم تنها دبیرستان آن روزهای جهرم، یعنی دبیرستان خواجه نصیر، ادامه داد.
او تا کلاس نهم در جهرم ماند و سپس برای ادامه تحصیل راهی شیراز شد. دوران تحصیل در شیراز با دشواریهایی همراه بود، اما سرانجام از دانشسرای مقدماتی شیراز با معدل خوب فارغالتحصیل شد و به جهرم بازگشت تا به عنوان معلم، نخستین تجربههای خود را در عرصه آموزش و تربیت نسل آینده آغاز کند.
از کلاس درس جهرم تا دانشگاههای آمریکا
تشویقهای برادر بزرگترش، مرحوم دکتر مسیحالله ایزدپناه، و یکی از همکلاسیهای سابق، مسیر زندگی علمی او را تغییر داد. ایزدپناه در کنکور شرکت کرد و در رشته مورد علاقهاش در دانشکده کشاورزی کرج پذیرفته شد؛ انتخابی که نقطه آغاز یک مسیر علمی طولانی و اثرگذار بود.
او در سال ۱۳۳۹ از دوره کارشناسی مهندسی گیاهپزشکی دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران فارغالتحصیل شد و یک سال بعد با دریافت بورس تحصیلی راهی آمریکا شد.
دانشگاه کالیفرنیا در دیویس، مقصد بعدی او بود؛ جایی که در سال ۱۳۴۲ مدرک کارشناسی ارشد گیاهپزشکی و در سال ۱۳۴۴ دکتری ویروسشناسی گیاهی را دریافت کرد. پس از آن نیز دوره پسادکتری را در دانشگاه ایلینوی آمریکا گذراند.
این آغاز ارتباط گسترده او با مراکز علمی جهان بود؛ از بورس فولبرایت آمریکا و فرصتهای مطالعاتی دانشگاه کالیفرنیا در دیویس گرفته تا بورس الکساندر هومبولت آلمان و فعالیتهای پژوهشی در دانشگاه زارلند، مؤسسه ویروسشناسی برانشوایگ و دانشگاه گوتینگن.
ایزدپناه در سالهای ۱۳۴۴ و ۱۳۴۵ نیز به عنوان دانشیار تحقیق در دانشگاه ایلینوی ـ اوربانا فعالیت داشت و سپس در سال ۱۳۴۵ به ایران بازگشت و به عضویت هیئت علمی دانشگاه شیراز درآمد.
مردی که یک علم را در دانشگاه ایران پایهگذاری کرد
بازگشت ایزدپناه به ایران تنها بازگشت یک استاد دانشگاه نبود؛ او با خود دانشی را آورد که قرار بود سالها بعد یکی از پایههای مهم پژوهشهای گیاهپزشکی کشور شود.
ایزدپناه نخستین ایرانی بود که به صورت تخصصی ویروسشناسی گیاهی را در دانشگاه آموخت و این دانش را در فضای علمی کشور توسعه داد. او در دانشگاه شیراز نقش مهمی در راهاندازی دورههای کارشناسی ارشد و دکتری گیاهپزشکی داشت و طی سالهای فعالیت دانشگاهی، در تدوین و ارائه درسهای مختلف در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در دانشگاههای شیراز و تهران مشارکت کرد.
اما شاید یکی از ماندگارترین بخشهای کارنامه او، نه در فهرست سمتها و عناوین علمی، بلکه در تربیت دانشجویانی باشد که بعدها خود به پژوهشگر، استاد و متخصص تبدیل شدند.
راهنمایی بیش از ۱۰۰ پایاننامه کارشناسی ارشد و بیش از ۲۵ رساله دکتری، در کنار مشاوره تعداد زیادی پایاننامه و رساله، تنها بخشی از این کارنامه آموزشی است. نسلی از دانشجویان در کلاسها و آزمایشگاههای او با اصول پژوهش، بیماریشناسی و ویروسشناسی گیاهی آشنا شدند و بسیاری از آنان مسیر علمی خود را در دانشگاهها و مراکز پژوهشی ادامه دادند.
برای ایزدپناه، دانشگاه تنها محل تدریس یک درس یا انتقال مجموعهای از اطلاعات علمی نبود؛ دانشگاه بستری برای ساختن نیروی انسانی و پرورش پژوهشگر بود. از همین رو، تربیت دانشجو را میتوان یکی از میراثهای ماندگار او در کنار پژوهشها و تألیفهای علمی دانست.
پژوهشهایی که نام ایران را به جهان معرفی کرد
بخش مهم دیگری از زندگی علمی این استاد جهرمی به پژوهش درباره بیماریهای ویروسی گیاهان، بهویژه ویروسهای غلات و مرکبات، اختصاص داشت.
او در اجرای طرحهای تحقیقاتی متعدد نقش داشت و در ادامه با پیشنهاد و دریافت اعتبار برای اجرای پروژه بزرگ تحقیقات بیماریهای ویروسی غلات، زمینه شکلگیری مرکز تحقیقات بیماریهای ویروسی را فراهم کرد؛ مرکزی که بعدها اجرای طرحهای مختلف درباره بیماریهای ویروسی و فیتوپلاسمایی غلات و دیگر گیاهان را دنبال کرد.
حاصل این پژوهشها نیز تنها به انتشار مقاله محدود نماند. شناسایی، کشف، توصیف، نامگذاری و معرفی چند ویروس برای نخستین بار در جهان، شناسایی و معرفی برخی ناقلان ویروس برای نخستین بار در سطح جهانی و همچنین گزارش تعداد زیادی ویروس و ناقل ویروس برای نخستین بار در ایران، بخشی از دستاوردهای پژوهشی اوست.
بیش از ۳۰۰ مقاله چاپشده در مجلات معتبر ایرانی و بینالمللی و بیش از ۴۰۰ مقاله ارائهشده در همایشهای علمی داخلی و خارجی، تصویری روشن از گستره فعالیت پژوهشی این استاد دانشگاه ارائه میدهد.
استادی که مسئولیتهای علمی را نیز بر دوش کشید
ایزدپناه در طول سالهای فعالیت خود مسئولیتهای مختلفی را در دانشگاه و نهادهای علمی بر عهده داشت؛ از معاونت آموزشی و تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز و سرپرستی حوزه تحصیلات تکمیلی گرفته تا ریاست دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز، مدیریت پروژه تحقیقات بیماری ویروسی غلات، مدیریت قطب علمی ویروسشناسی دانشگاه شیراز و مدیریت مرکز تحقیقات ویروسشناسی گیاهی.
عضویت در فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، فرهنگستان علوم کشورهای در حال توسعه جهان (تواس)، شورای دانشگاه شیراز، مرکز منطقهای علوم و فناوری، هیئت ممیزه دانشگاه شیراز و ریاست انجمن بیماریشناسی ایران نیز بخشی دیگر از سوابق علمی و مدیریتی اوست.
در عرصه نشریات علمی نیز سالها سردبیری مجله بیماریهای گیاهی را بر عهده داشت؛ مجلهای که عنوان بهترین مجله علمی ـ پژوهشی ایران را نیز به دست آورد. عضویت در هیئت تحریریه برخی مجلات علمی بینالمللی و عضویت در سازمان بینالمللی ویروسشناسان مرکبات، جایگاه او را در شبکه علمی این حوزه نشان میدهد.
از چهره ماندگار تا استاد پیشکسوت
فهرست افتخارات کرامتالله ایزدپناه نیز به اندازه کارنامه علمی او بلند است؛ فارغالتحصیل رتبه نخست دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران، استاد نمونه دانشگاه شیراز، استاد برجسته دانشگاه شیراز، استاد پیشکسوت، محقق برتر، دریافتکننده جایزه ملی علامه طباطبایی، برگزیده مقام نخست تحقیقات بنیادی شانزدهمین جشنواره خوارزمی و منتخب جایزه علمی علیرضا افضلیپور دانشگاه کرمان از جمله عناوین و افتخارات اوست.
در سال ۱۳۸۳ نیز نام او در جمع چهرههای ماندگار ایران قرار گرفت.
با این حال، برای مردی که بخش بزرگی از عمر خود را در دانشگاه و پژوهش گذرانده، شاید مهمترین عنوان همچنان همان «استاد» باشد؛ استادی که سالها در کلاس درس حاضر شد، دانشجو تربیت کرد، پایاننامه و رساله هدایت کرد، پژوهش انجام داد و برای توسعه یک شاخه تخصصی علمی در کشور تلاش کرد.
خانهای که دوباره به جهرم بازگشت
داستان این دانشمند جهرمی یک نقطه پیوند عاطفی دیگر نیز با زادگاهش دارد.
در سال ۱۳۹۹ و در دورهای که نگارنده مدیریت مرکز جهرمشناسی را بر عهده داشت، با پیگیری مهندس فضلالله (داریوش) رهبین، خواهرزاده دکتر ایزدپناه، خانه تاریخی پدری او که محل تولد و رشد این دانشمند جهرمی بود، به مرکز جهرمشناسی اهدا شد.
با اختصاص هزینه مرمت از سوی دکتر کرامت الله ایزدپناه و برادر بزرگوارشان مهندس هدایتالله ایزدپناه، این خانه نیز مرمت شد؛ خانهای که حالا میتواند بخشی از روایت زندگی دانشمندی باشد که از همین کوچهها برخاست و به جهان علم راه یافت.
کتابچه نهمین همایش ملی پاسداشت نخبگی با عنوان «نکوداشت استاد دکتر کرامتالله ایزدپناه» نیز از سوی بنیاد ملی نخبگان و بنیاد نخبگان فارس منتشر شده و آیینهای بزرگداشت این چهره علمی در سالن شهید اسدآبادی دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز (باجگاه) و سالن وحدت دانشگاه جهرم برگزار شده است.
میراثی که باید در جهرم دیده شود
امروز سردیس کرامتالله ایزدپناه در پارک ارم شیراز، در کنار سردیس ۱۷ تن دیگر از دانشمندان فارس، قرار دارد؛ نشانی از اینکه نام این استاد جهرمی در حافظه علمی استان جایگاهی ویژه یافته است.
اما شاید وقت آن رسیده باشد که جهرم نیز بیش از پیش به مفاخر علمی خود بپردازد؛ به دانشمندانی که از همین شهر برخاستهاند، در جهان علم نامی ساختهاند و بخشی از عمر خود را صرف تربیت نسلهای بعدی کردهاند.
کرامتالله ایزدپناه را میتوان از آن دست چهرههایی دانست که میراث شان فقط در کتابها و مقالات باقی نمیماند. بخشی از این میراث در دانشجویانی است که تربیت کرد، پژوهشگرانی است که پرورش داد، علمی است که به کشور آورد و نامی است که از جهرم به دانشگاهها و مجامع علمی ایران و جهان رسید.
روایت زندگی او، روایت یک جهرمی است که از مکتبخانهای در محله کلوان آغاز کرد، معلم شد، دانشجو شد، استاد شد و سرانجام در جایگاه یکی از چهرههای ماندگار علمی ایران ایستاد؛ روایتی از اینکه گاهی مسیر یک زندگی، از یک کوچه قدیمی آغاز میشود و به افقهای دور علم میرسد.